Nhà ở xã hội: Khi "cơm" người nghèo thành "bàn tiệc" kẻ giàu.

Quý II/2025, nhà ở xã hội tại Hà Nội trở thành tâm điểm với nhiều dự án mở bán, nhưng người thu nhập thấp gặp khó khăn lớn trong việc chứng minh điều kiện thu nhập, trong khi không ít cá nhân có điều kiện lại tìm cách lách luật để mua nhà.

Trong khi hàng triệu lao động miệt mài chật vật chứng minh thu nhập để chạm tay vào giấc mơ nhà ở xã hội, thì một nghịch lý đau lòng đang diễn ra: không ít giám đốc, trưởng phòng lại ngang nhiên "phù phép" bảng lương, hạ thấp thu nhập để dễ dàng chiếm suất mua, biến chính sách an sinh thành sân chơi của kẻ lắm tiền.

Bước sang quý II/2025, nhà ở xã hội trở thành tâm điểm nóng bỏng trên thị trường bất động sản Hà Nội với ít nhất 5 dự án sẽ tiếp nhận hồ sơ đăng ký mua trong năm nay. Song song với sự háo hức, áp lực tại các văn phòng đăng ký đất đai – nơi cấp giấy xác nhận điều kiện nhà ở – đang ngày càng gia tăng, khiến nhiều người phải chờ đợi kéo dài gần 40 ngày chỉ để lấy một tờ giấy xác nhận.

Dù thủ tục xác nhận điều kiện nhà ở không quá phức tạp, thử thách lớn nhất lại nằm ở khâu chứng minh thu nhập. Theo Nghị định 100/2024/NĐ-CP, thu nhập thực nhận không quá 15 triệu đồng/tháng với người độc thân và không quá 30 triệu đồng/tháng với hộ gia đình là tiêu chí bắt buộc. Tuy nhiên, thực tế triển khai đang bộc lộ hàng loạt nghịch lý và kẽ hở pháp lý.

Với người lao động có hợp đồng chính thức, việc xác minh tương đối rõ ràng qua bảng lương doanh nghiệp. Nhưng với lao động tự do, việc xác nhận thu nhập do UBND xã, phường thực hiện lại đầy rẫy khó khăn. Nhiều cán bộ địa phương dù muốn hỗ trợ, nhưng thiếu cơ sở xác thực thông tin, dẫn đến tình trạng hồ sơ bị trả lại hoặc người dân bỏ cuộc trong tuyệt vọng.

Đáng lưu ý, lao động tự do chiếm tới gần một nửa lượng hồ sơ đăng ký mua, nhưng phần lớn không thể thuyết phục được bên xác nhận thu nhập, buộc phải từ bỏ quyền lợi tiếp cận nhà ở xã hội – đúng nhóm đối tượng cần hỗ trợ nhất lại trở thành nạn nhân của chính cơ chế phức tạp.

Thêm vào đó, cách hiểu và áp dụng quy định thu nhập cũng thiếu đồng nhất. Nhiều chủ đầu tư căn cứ thu nhập trung bình cả năm, trong khi số khác xét theo từng tháng, gây nên sự bất cập và thiệt thòi cho người lao động có thu nhập biến động. Ví dụ, một nhân viên bảo vệ có thể có tháng lương 16 triệu đồng do thưởng, nhưng nếu xét từng tháng, họ sẽ bị loại khỏi diện đủ điều kiện. Hay trường hợp nhân viên môi giới, thu nhập “lên voi xuống chó” theo mùa vụ, không thể chứng minh mức ổn định theo quy chuẩn “cứng nhắc” của chính sách.

Ngược lại, sự xuất hiện ngày càng nhiều người có điều kiện tài chính tốt – giám đốc, trưởng phòng – lại tìm cách “lách luật” để sở hữu nhà ở xã hội. Các chiêu thức “phù phép” bảng lương, nhờ công ty khác xác nhận hay tự ký giấy tờ giả mạo đang len lỏi trong các hội nhóm bất động sản, khiến mục tiêu hỗ trợ nhà ở cho người nghèo trở nên méo mó.

Một cựu lãnh đạo bộ phận pháp lý trong ngành địa ốc tiết lộ, tỷ lệ người mua không đúng đối tượng từng lên tới 80%, dù các quy định chặt chẽ hơn hiện nay phần nào hạn chế, nhưng tình trạng gian lận vẫn khó kiểm soát triệt để.

Sự chênh lệch giữa giá nhà ở xã hội – chỉ 25 triệu đồng/m2 – và giá chung cư thương mại lên đến 60-70 triệu đồng/m2 đã kích thích làn sóng “đầu cơ” phân khúc này, biến nhà ở xã hội từ công cụ an sinh xã hội thành mặt trận tranh giành lợi ích, làm méo mó chính sách.

Đại diện CTCP BIC Việt Nam, chủ đầu tư dự án Rice City Long Châu (quận Long Biên), cho biết chỉ khoảng 20% hồ sơ đăng ký đạt đủ tiêu chuẩn, phần lớn còn lại thiếu sót hồ sơ, không hiểu rõ quy định hoặc đăng ký chỉ để “né” các kênh nhà ở thương mại đắt đỏ, thậm chí tìm cách dùng người thân đứng tên hồ sơ để hợp thức hóa.