Người giàu giành mua nhà người nghèo?

Vừa qua, khi rà soát danh sách người trúng "số" mua nhà ở xã hội tại Hà Nội, Sở Xây dựng vừa qua đã phát hiện có người sở hữu đến 300m2 đất nhưng vẫn bốc thăm và giành được suất mua nhà.

Như VietNamNet mới đưa tin, chủ đầu tư dự án nhà ở xã hội (NƠXH) NHS Trung Văn phát hiện 7 trường hợp không đủ điều kiện mua nhà.

Trong danh sách 149 người bốc trúng suất mua NƠXH Trung Văn có 7 trường hợp có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, sở hữu nhà ở tại các vị trí khác, hoặc nhà đất vượt quá 10 m2/người, nhưng vẫn tham gia bốc thăm. Điều này làm giảm mất cơ hội bốc thăm trúng suất mua nhà của những người có nhu cầu thật khác.

Thậm chí, có trường hợp đã có sổ đỏ 300m2 đất. Các trường hợp trên bị huỷ quyền mua. Như vậy, dự án có 7 căn chưa bán.

Trước hết, tình trạng tranh suất mua nhà để bán kiếm lời diễn ra khi nhu cầu vượt quá xa so với nguồn cung, đặc biệt là ở các đô thị lớn. Lấy ví dụ ở TP. HCM, dù là địa phương có thu nhập bình quân cao nhất, người dân có tỉ lệ sở hữu nhà ở thấp nhất cả nước khi chỉ đạt 67% so với mức trung bình 88%.

Dù Thủ tướng đặt mục tiêu xây dựng hơn 1 triệu căn hộ cho người thu nhập thấp cho tới năm 2030, đến hết năm 2022, cả nước mới chỉ có 157.100 căn hộ thuộc dạng này.

Trong đợt bốc thăm nói trên tại Hà Nội, chỉ có 149 người may mắn trong số 1.300 người tham gia được quyền mua nhà.

Một nghịch lý trên thị trường bất động sản: trong khi các căn hộ cao cấp hiện dư thừa và ế khách, đa số người dân phải vất vả cả đời cũng không mua nổi một nơi an sinh là nhà ở xã hội.

Đây là thiếu sót của người làm quy hoạch và ra quyết định chính sách khi ưu tiên các dự án thương mại phục vụ đầu cơ, thay vì tập trung giải quyết hiệu quả vấn đề nhà ở nhức nhối của xã hội.

Thêm vào đó, giá nhà cho người thu nhập thấp nhưng không hề thấp, với mức giá hiện nay khó có thể gọi đó là nhà ở xã hội. Với mức 20 triệu đồng/m2, gấp 5 lần thu nhập tháng của một hộ nghèo, sở hữu một căn hộ 70m2 nằm ngoài tầm với của hầu hết người nghèo.

Trong khi đó, việc vay vốn từ các gói hỗ trợ của Nhà nước không hề dễ dàng. Đến hết năm 2022, chỉ có hơn 5.000 người ở TP.HCM được hỗ trợ vay từ Quỹ Phát triển nhà ở với lãi suất 4,7% mỗi năm.

Nếu không cải thiện, việc giải ngân gói tín dụng 120.000 tỷ đồng cho nhà ở xã hội được Chính phủ ban hành đầu năm sẽ khó thành công.

Với những dự án nhà ở xã hội đã triển khai và mở bán, việc bốc thăm giành suất cần được thực hiện một cách khoa học hơn, nhằm tránh tình trạng đã thiếu lại không công bằng.

Dẫn lời Vietnamnet, ông Lê Hoàng Châu, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP.HCM (HoREA) cho biết, có tình trạng "người giàu" tranh suất mua NƠXH của những người có thu nhập thấp ở đô thị. Thậm chí có tình trạng "người giàu" thu nhập cao sở hữu các căn hộ NƠXH.

Lý giải nguyên nhân tình trạng này, theo ông Châu, có một phần do các tiêu chí để được mua NƠXH hiện nay tưởng chừng chặt chẽ nhưng thực tế có thể "lách luật".

Một trong số đó là các tiêu chí điều kiện về thu nhập của đối tượng hưởng chính sách NƠXH.

Cụ thể, theo Luật Nhà ở 2014 quy định người được hưởng chính sách NƠXH phải thuộc diện không phải nộp thuế thu nhập đối với các khoản thu nhập từ tiền công, tiền lương theo quy định của pháp luật về thuế thu nhập cá nhân.

Tuy nhiên, thực tế, có nhiều người làm thêm nghề "tay trái" lại tạo ra thu nhập cao hơn, thậm chí cao hơn nhiều lần so với thu nhập của nghề chính thể hiện trên bảng tiền lương, tiền công chính thức.

Do đó, có một số người thu nhập cao nhưng vì luật không tính các khoản thu nhập khác không phải tiền công, tiền lương nên họ vẫn hội đủ tiêu chí điều kiện về thu nhập, đó là không thuộc diện nộp thuế thu nhập cá nhân để được mua, thuê mua NƠXH.

Bên cạnh đó, theo ông Châu, Luật Thuế thu nhập cá nhân cho phép miễn thuế thu nhập cá nhân đối với 16 trường hợp. Trong đó, thu nhập từ tiền lãi ngân hàng hoặc tiền kiều hối.

Đối với khoản thu nhập từ tiền gửi tiết kiệm của người nghỉ hưu, già yếu, mất sức lao động hoặc số tiền kiều hối có giá trị không lớn để cải thiện cuộc sống thì quy định miễn thuế thu nhập cá nhân rất chính xác và thể hiện sự nhân văn. Nhưng sẽ không hợp lý khi miễn, không đánh thuế thu nhập cá nhân đối với các khoản thu nhập rất lớn từ lãi tiền gửi tiết kiệm hoặc từ kiều hối.

Ông Châu dẫn ví dụ, có trường hợp gửi tiền ngân hàng với số tiền rất lớn, khoảng 40 - 50 tỷ đồng với lãi suất khoảng 9%/năm, đến cuối năm người này nhận được lãi 4-5 tỷ đồng nhưng không thuộc diện nộp thuế thu nhập cá nhân. Nếu họ chưa có nhà thì vẫn được công nhận là đủ điều kiện mua NƠXH.

Từ đó, ông Châu đề nghị ngoài điều kiện về thu nhập với đối tượng hưởng chính sách NƠXH không thuộc diện không phải nộp thuế thu nhập cá nhân hoặc thuộc diện phải nộp thuế thu nhập cá nhân bậc 1 của các bậc chịu thuế, cần bổ sung điều kiện về thu nhập còn bao gồm các khoản thu nhập khác không phải là tiền công, tiền lương.

Với những diễn ngôn về cách mạng 4.0, thật khó chấp nhận khi người dân vẫn phải xếp hàng từ 4h sáng để chờ đến lượt bốc thăm. Cách làm này vừa gây bất tiện cho cả khách hàng lẫn người thực thi, vừa không rõ ràng, phụ thuộc vào may rủi, khiến chính sách có thể bị trục lợi.

Thay vào đó, cơ quan chức năng có thể yêu cầu người có nhu cầu nộp hồ sơ trực tuyến và phân loại theo thứ tự ưu tiên. Những ai có nhu cầu cấp thiết hơn, ví dụ như nhà ở xuống cấp nghiêm trọng gây nguy hiểm đến tính mạng, hay có con nhỏ/người bệnh cần chăm sóc, sẽ được đưa lên đầu danh sách.

Quy trình này sẽ ít nhất loại bỏ được những người có thu nhập cao, đã sở hữu nhà tại những nơi khác, hoặc có điều kiện sống tốt hơn, ra khỏi nhóm ưu tiên bốc thăm. Việc quản lý hồ sơ có thể được thực hiện từ cấp quận, thay vì tập trung vào một đầu mối ở cấp tỉnh thành vốn sẽ khiến tốn nhiều thời gian và thủ tục hơn.

Nhưng trên hết, muốn chính sách nhà ở xã hội đúng nghĩa và thực thi hiệu quả thì giá phải thấp hơn và tránh được việc người giàu tranh mua hay mua bán lại.

Xây nhà cho người thu nhập thấp là chính sách phúc lợi đáng hoan nghênh. Tuy nhiên để chính sách này thực sự hiệu quả, hỗ trợ đúng những người có nhu cầu, cần nhanh chóng vá lại những lỗ hổng cả từ phía cung, cầu và quy trình thực hiện.

Bằng không, một chính sách rất nhân văn lại có thể trở thành cơ hội kiếm chác cho người giàu, khiến người nghèo thêm một lần đau khi vừa không có nơi ở lại vừa bị kẻ khác trục lợi trên danh nghĩa của mình.