Lý do khiến Bắc Kinh 'ung dung' trước thuế quan

Bắc Kinh tỏ ra hoàn toàn không mảy may lung lay trước những động thái quyết liệt từ Tổng thống Trump trong nhiệm kỳ đầu, bất chấp những căng thẳng đã đẩy mối quan hệ song phương vào tình trạng xấu đi.

Cuộc gặp gỡ giữa Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Donald Trump tại Mar-a-Lago vào tháng 4/2017, một sự kiện được coi là mang tính chất quyết định trong việc thiết lập mối quan hệ cá nhân giữa hai nhà lãnh đạo, đã không chỉ đơn thuần là sự khởi đầu của một giai đoạn đối thoại mà còn là một tín hiệu đầy hàm ý về thiện chí của Bắc Kinh. Mặc dù trước đó, chiến dịch tranh cử của ông Trump đầy rẫy các lời đe dọa áp thuế, sự kiện này thể hiện Bắc Kinh sẵn sàng tạo dựng một mối quan hệ với một Tổng thống Mỹ đầy bất ngờ và khó đoán. Tầm quan trọng của các cuộc gặp cấp cao như vậy đã được khẳng định khi chính quyền Trung Quốc nỗ lực duy trì sự ổn định của mối quan hệ song phương, khi mọi biến động trong quan hệ Mỹ-Trung đều có thể gây ảnh hưởng sâu rộng.

Tuy nhiên, khi bước sang nhiệm kỳ thứ hai, sự mong đợi về một cuộc gặp tương tự đã hoàn toàn mờ nhạt. Dù Tổng thống Trump đã tuyên bố muốn gặp ông Tập trong vòng 100 ngày đầu của nhiệm kỳ, thực tế lại chẳng có dấu hiệu nào cho thấy mối quan hệ này sẽ phát triển theo hướng tích cực. Thiếu giao tiếp, một yếu tố quan trọng, đã khiến mối quan hệ giữa hai cường quốc suy giảm nghiêm trọng.

Trái ngược với thái độ hòa hoãn ban đầu, Trung Quốc dưới sự lãnh đạo của ông Tập đã thay đổi chiến lược, trở nên cứng rắn và quyết đoán hơn. Cụ thể, Bắc Kinh không ngần ngại phản ứng mạnh mẽ với các lệnh áp thuế của Mỹ bằng loạt biện pháp trả đũa, đồng thời khẳng định họ không hề có ý định nhượng bộ trước sức ép từ Washington. Ngôn ngữ của Trung Quốc ngày càng trở nên sắc bén hơn, khi liên tục chỉ trích Mỹ về hành vi "bắt nạt" và tìm kiếm sự ủng hộ từ các quốc gia láng giềng cũng như đồng minh truyền thống của Mỹ như Nhật Bản và Hàn Quốc.

Dù nhiều nhà phân tích cho rằng Trung Quốc có thể đang chờ đợi sự rõ ràng về chiến lược của Tổng thống Trump, thái độ hiện tại cho thấy Bắc Kinh đã rút ra bài học từ nhiệm kỳ đầu của ông Trump. Việc Tổng thống Mỹ thể hiện sự khó đoán, cùng với các quyết định thay đổi chiến lược nhanh chóng, đã khiến Trung Quốc cảnh giác, không muốn vội vàng hợp tác mà không có sự chắc chắn. Điều này đặc biệt rõ ràng khi Trung Quốc đã chủ động hơn trong các biện pháp đối phó với các biện pháp thuế quan của Mỹ, thay vì chỉ phản ứng như trước đây.

Khả năng giải quyết chiến tranh thương mại giữa hai bên hiện nay dường như không thể đoán trước. Một số ý kiến cho rằng chính quyền Trung Quốc không muốn nhượng bộ quá nhiều, vì họ coi Tổng thống Trump là người có tính cách khó lường. Hơn nữa, các nỗ lực hợp tác trong quá khứ thường bị ông Trump lợi dụng để yêu cầu nhượng bộ thêm. Điều này đã tạo ra một sự bất ổn trong các cuộc đàm phán, và với việc thiếu sự giao tiếp chính thức giữa hai bên, nguy cơ hiểu sai ý định của nhau ngày càng cao. Khi mà không bên nào muốn tỏ ra yếu thế, nguy cơ leo thang xung đột chỉ vì một vài tính toán sai lầm là hoàn toàn có thể xảy ra.

Ông Zhang Baohui, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Lĩnh Nam, Hồng Kông, nhận định rằng trong những năm đầu của nhiệm kỳ Trump, Bắc Kinh đã rất nhiệt tình trong việc thiết lập quan hệ, với những chuyến thăm cấp cao giữa hai nhà lãnh đạo. Tuy nhiên, cuộc chiến thuế quan năm 2018 đã khiến Trung Quốc phải thay đổi hoàn toàn chiến lược, khiến mối quan hệ này chuyển sang một giai đoạn đầy thách thức. Khi đó, các biện pháp thuế quan được ông Trump áp đặt đã làm rạn nứt các nỗ lực hợp tác, đẩy Mỹ và Trung Quốc vào một cuộc đối đầu căng thẳng.

Trung Quốc hiện đang chuẩn bị cho một kịch bản xấu nhất, không còn nuôi dưỡng ảo tưởng về ông Trump như trước. Ông Sun Chenghao, từ Đại học Thanh Hoa, nhận định rằng so với nhiệm kỳ đầu tiên, Bắc Kinh giờ đây đã bình tĩnh hơn trong các phản ứng về thuế quan, và họ không còn ngạc nhiên với những động thái từ phía Mỹ nữa. Họ đã chuẩn bị tốt hơn và có nhiều công cụ chính sách để đối phó với các áp lực từ Washington.

Bên cạnh việc tiếp tục thúc đẩy chiến lược phát triển nội địa, Trung Quốc cũng đang tìm cách tăng cường quan hệ với các đối tác khu vực và toàn cầu, nhằm giảm thiểu tác động từ cuộc chiến thương mại. Chủ tịch Tập Cận Bình tiếp tục thúc đẩy tầm nhìn toàn cầu hóa và đa cực, đối lập với chính sách bảo hộ thương mại của Mỹ.

Trong khi Tổng thống Trump vẫn thể hiện sẵn sàng đàm phán trực tiếp với ông Tập, sự thiếu vắng các kênh giao tiếp chính thức khiến mọi nỗ lực đàm phán trở nên bế tắc. Bộ trưởng Thương mại Mỹ và các quan chức khác cũng chưa thể khởi động cuộc đàm phán thực sự với Trung Quốc. Cả hai bên đều chưa xác định rõ ai là người có quyền quyết định trong các cuộc đàm phán, điều này chỉ làm gia tăng sự bất ổn trong quan hệ giữa hai cường quốc.

Trong bối cảnh này, các kênh liên lạc không chính thức có thể sẽ đóng vai trò quan trọng, như đã từng thấy trong nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Trump. Tuy nhiên, để đạt được một thỏa thuận thương mại lâu dài, việc mở lại các kênh giao tiếp chính thức giữa hai bên là điều vô cùng cần thiết. Cả Trung Quốc và Mỹ sẽ phải đối mặt với sự thật rằng, không có sự trao đổi thông tin rõ ràng, bất kỳ thỏa thuận nào cũng có thể dễ dàng bị đảo ngược, và sự thiếu thốn lòng tin có thể dẫn đến một cuộc đối đầu kéo dài không lối thoát.