"Không thể giàu bằng gia công mãi"

Thế giới đang bước vào một cuộc cạnh tranh chiến lược tàn khốc, nơi tri thức và nhân tài quyết định vị thế quốc gia. Khẳng định không thể có phát triển bền vững nếu "mạnh công nghệ nhưng yếu thể chế", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát đi thông điệp đanh thép về một cuộc đại phẫu toàn diện: Khai tử tư duy quản lý hành chính để giải phóng sức sáng tạo cho khoa học cơ bản, đưa Việt Nam thoát khỏi cái bẫy kinh tế gia công.

Mục tiêu tối thượng đặt ra từ nay đến tháng 6/2027 là đập tan mọi nút thắt, kiến tạo một hệ sinh thái hậu kiểm, chấp nhận rủi ro để xây dựng những trung tâm nghiên cứu xuất sắc đủ sức cạnh tranh sòng phẳng trên trường quốc tế.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng thế giới đang bước vào giai đoạn cạnh tranh mới, nơi tri thức, dữ liệu, công nghệ và nhân tài trở thành thước đo sức mạnh quốc gia. Trong cuộc đua này, nghiên cứu khoa học cơ bản chính là nền móng của công nghệ lõi, năng lực tự chủ và sức cạnh tranh dài hạn.

Tại buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sáng 25/5, người đứng đầu Đảng, Nhà nước nhấn mạnh Việt Nam không thể tiếp tục dựa vào mô hình tăng trưởng cũ gồm gia công, lắp ráp, lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, muốn trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam buộc phải chuyển sang mô hình phát triển dựa trên tri thức, khoa học công nghệ, dữ liệu, đổi mới sáng tạo và chất lượng con người.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy nghiên cứu khoa học cơ bản vẫn tồn tại hàng loạt điểm nghẽn. Đầu tư còn thấp, nghiên cứu phân tán, thiếu liên kết, trong khi cơ chế quản lý vẫn nặng tính hành chính, phụ thuộc hồ sơ thủ tục và tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm.

“Không thể phát triển nhanh và bền vững nếu chỉ mạnh công nghệ mà yếu thể chế, văn hóa, con người và năng lực quản trị xã hội”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh.

Người đứng đầu Đảng, Nhà nước yêu cầu từ nay đến tháng 6/2027 phải tháo gỡ toàn bộ nút thắt để hình thành hệ sinh thái nghiên cứu cơ bản tương đối đồng bộ, xây dựng các trung tâm nghiên cứu xuất sắc, nhóm nghiên cứu mạnh và hạ tầng dữ liệu khoa học có sức cạnh tranh trong khu vực.

Đáng chú ý, định hướng quản lý khoa học cũng được yêu cầu thay đổi mạnh. Thay vì tiền kiểm và quản lý bằng thủ tục, cần chuyển sang hậu kiểm, đánh giá bằng chất lượng, tác động và giá trị dài hạn của nghiên cứu.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng nhấn mạnh phải chấp nhận rủi ro khoa học và xây dựng cơ chế tài chính đặc thù cho nghiên cứu cơ bản. Theo ông, đầu tư cho khoa học không chỉ là đầu tư cho hiện tại mà còn là đầu tư cho tương lai dân tộc và năng lực tự chủ quốc gia.

Vấn đề nhân lực tiếp tục được xem là “điểm nghẽn chiến lược”. Muốn có nền khoa học mạnh thì phải có đội ngũ nhà khoa học mạnh, cùng hệ sinh thái phát hiện, đào tạo, trọng dụng và bảo vệ nhân tài đủ sức cạnh tranh quốc tế.

Bên cạnh đó, Nhà nước được yêu cầu xây dựng chương trình quốc gia về nhân tài khoa học cơ bản, chuẩn liêm chính khoa học và cơ chế đặt hàng nghiên cứu phục vụ trực tiếp việc xây dựng luật, chiến lược và chính sách quốc gia.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, tinh thần chung là phải hành động quyết liệt hơn, đổi mới mạnh hơn và có tầm nhìn dài hạn hơn với khoa học cơ bản, bởi đây là nền tảng cho nhiều thập niên phát triển tiếp theo của đất nước.