Khi Washington và Bắc Kinh tái định hình thế cờ

Cuộc gặp trực tiếp đầu tiên giữa Bộ trưởng Ngoại giao Mỹ Marco Rubio và Ủy viên Quốc vụ Trung Quốc Vương Nghị bên lề Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 58 tại Malaysia ngày 11/7, không chỉ mang ý nghĩa ngoại giao thuần túy, mà còn đánh dấu bước thăm dò chiến lược giữa hai cường quốc trong bối cảnh trật tự khu vực đang dịch chuyển nhanh chóng.

Cuộc gặp đầu tiên giữa Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio và Ủy viên Quốc vụ Trung Quốc Vương Nghị bên lề Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 58 tại Malaysia ngày 11/7, không chỉ là màn chào hỏi ngoại giao thông thường. Đó là bước đi thăm dò chiến lược giữa hai cường quốc đang định hình lại bàn cờ quyền lực toàn cầu – trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ - Trung vẫn âm ỉ căng thẳng và môi trường địa chính trị châu Á – Thái Bình Dương ngày càng phức tạp.

Điểm đáng chú ý nhất là tuyên bố của ông Rubio về khả năng "cao" diễn ra cuộc gặp thượng đỉnh giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình vào cuối năm nay – một tín hiệu cho thấy cả hai bên đang nghiêm túc cân nhắc tái kích hoạt đối thoại cấp cao sau thời gian dài gián đoạn và xung đột lợi ích.

Thách thức mở màn cho Ngoại trưởng Rubio

Bối cảnh chuyến công du Đông Nam Á đầu tiên của ông Rubio không hề thuận lợi. Ngay trước thềm hội nghị, Tổng thống Trump công bố loạt biện pháp thuế quan mới, áp dụng từ ngày 1/8 với nhiều quốc gia – bao gồm sáu thành viên ASEAN như Malaysia, Thái Lan, Indonesia và hai đồng minh thân cận của Mỹ là Nhật Bản, Hàn Quốc. Riêng Malaysia sẽ đối mặt mức thuế 25%, trong khi các nước khác dao động từ 32% đến 40%. Chính sách thương mại “rắn” của Trump 2.0 rõ ràng khiến các đối tác khu vực dè chừng, đặt ông Rubio vào tình thế khó: vừa phải bảo vệ chính sách trong nước, vừa trấn an hệ thống đồng minh đang lung lay niềm tin.

Tuy vậy, theo giới quan sát, Rubio đã thể hiện nỗ lực ngoại giao đáng kể nhằm duy trì kênh đối thoại và khẳng định vai trò của Mỹ như một đối tác đáng tin cậy tại châu Á. Chính cuộc gặp với ông Vương Nghị là minh chứng cho quyết tâm đó.

Đối thoại thẳng thắn nhưng xây dựng

Theo người phát ngôn Bộ Ngoại giao Mỹ Tammy Bruce, cuộc gặp giữa hai nhà ngoại giao được đánh giá là "thiết thực và mang tính xây dựng", tập trung vào việc duy trì các kênh liên lạc mở và giảm thiểu nguy cơ tính toán sai lầm chiến lược. Đây là lần đầu tiên ông Rubio trực tiếp đối thoại với người đồng cấp Trung Quốc – một bước đi mang tính biểu tượng không nhỏ.

Quan trọng hơn, khi được hỏi về khả năng diễn ra hội nghị thượng đỉnh Trump – Tập, ông Rubio nhấn mạnh cả hai bên đều mong muốn điều đó, nhưng "chuyến thăm cần diễn ra trong bầu không khí phù hợp và mang lại kết quả thực chất, chứ không chỉ là một sự kiện lễ nghi".

Về phía Trung Quốc, ông Vương Nghị cũng không giấu kỳ vọng. Ông kêu gọi Washington có cách tiếp cận "khách quan, lý trí và thực dụng", nhấn mạnh sự cần thiết của hợp tác bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau và cùng có lợi. Thông điệp này cho thấy Bắc Kinh muốn chuyển từ cam kết cấp cao xuống những hành động chính sách cụ thể – một bước mà Trung Quốc cho rằng Mỹ cần chủ động hơn.

Bàn cờ đang bày: Cơ hội và cạm bẫy

Bất chấp những ngôn từ tích cực, cả hai bên đều thừa nhận các bất đồng vẫn còn sâu sắc – từ thương mại, công nghệ đến địa chính trị. Ông Rubio thẳng thắn: “Chúng tôi là hai cường quốc lớn và sẽ luôn tồn tại những khác biệt. Nhưng tôi tin vẫn có cơ hội hợp tác nếu đôi bên cùng thiện chí”.

Cả hai nhất trí tăng cường đối thoại đa cấp, từ cấp bộ đến kênh ngoại giao, mở rộng hợp tác và kiểm soát bất đồng. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt, việc giữ vững những kênh liên lạc "nóng" là yếu tố sống còn để tránh rơi vào vòng xoáy đối đầu không kiểm soát.

Về khả năng tổ chức hội nghị thượng đỉnh, dù hai bên chưa thống nhất thời gian hay địa điểm, những thông tin rò rỉ cho thấy Mỹ muốn đón ông Tập tại khu nghỉ dưỡng Mar-a-Lago (Florida) – nơi từng diễn ra cuộc gặp năm 2017, còn Trung Quốc lại nghiêng về một địa điểm mang tính chính thức hơn, phản ánh những toan tính biểu tượng sâu sắc về vị thế quốc tế của mỗi bên.

Chuyến tàu hòa giải có đến được ga?

Cốt lõi của mọi cuộc gặp vẫn nằm ở thương mại. Mặc dù Mỹ và Trung Quốc được cho là đã đạt được một thỏa thuận khung nhằm xử lý một số bất đồng về thuế, trong đó có vấn đề liên quan đến đất hiếm – nguyên liệu chiến lược mà Mỹ rất cần – nhưng những xung đột lớn vẫn chưa được tháo gỡ.

Chính sách “Nước Mỹ trên hết” của ông Trump tiếp tục đẩy hệ thống thương mại toàn cầu vào thế chao đảo, tạo áp lực không chỉ lên Trung Quốc mà còn lên các nền kinh tế liên kết sâu với chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, ASEAN nổi lên như “người giữ nhịp” tiềm năng – không chỉ là đối tượng chịu ảnh hưởng, mà còn có thể đóng vai trò cầu nối giúp tái thiết lập các nguyên tắc hợp tác khu vực, bảo vệ hòa bình và thúc đẩy phát triển bền vững ở Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.

Lời cảnh tỉnh và cơ hội vàng

Tín hiệu tích cực từ cuộc gặp Rubio – Vương Nghị cho thấy dù còn rất nhiều việc phải làm, ít nhất cả hai bên đang ưu tiên đối thoại thay vì đối đầu. Trong một thế giới ngày càng bất định, ngoại giao – hơn bao giờ hết – không còn là lựa chọn mà là yêu cầu cấp thiết.

Thành công của bất kỳ cuộc gặp cấp cao nào trong thời gian tới sẽ phụ thuộc vào năng lực song phương trong việc vượt qua định kiến, xây dựng lòng tin và tìm kiếm lợi ích chung bền vững. Hòa dịu là khó, nhưng không phải bất khả. Và nếu làm được, đó không chỉ là thắng lợi cho Mỹ hay Trung Quốc – mà là hy vọng cho cả trật tự thế giới đang chao đảo vì chia rẽ và chủ nghĩa bảo hộ.