Khi hoài nghi là… điểm xuất phát của những kẻ tiên phong

Khát vọng kiến tạo tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam trị giá hàng chục tỷ USD của VinSpeed không chỉ khơi dậy kỳ vọng về một cú hích hạ tầng mang tính lịch sử, mà còn đặt nền móng cho một cuộc tranh luận gay gắt: Liệu Việt Nam đã sẵn sàng bước vào sân chơi của những quốc gia dẫn đầu, hay vẫn còn bị níu chân bởi những hoài nghi cố hữu và tư duy trì trệ?

Chưa đầy một tuần sau khi thành lập, VinSpeed – công ty thành viên mới toanh của Tập đoàn Vingroup – đã làm dậy sóng dư luận khi đệ trình đề xuất táo bạo: xây dựng tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam trị giá tới 67 tỷ USD, hoàn thành trong vòng 5 năm.

Trong bối cảnh nhiều dự án hạ tầng quốc gia thường “nằm trên giấy” suốt thập kỷ, đề xuất này ngay lập tức thổi bùng sự chú ý và tranh luận. Có người gọi đó là “đòn bẩy thế kỷ” để đưa Việt Nam bứt phá, cũng có người hoài nghi: lấy đâu ra vốn? Ai đảm bảo công nghệ? Và liệu hiệu quả có tương xứng với chi phí khổng lồ?

Sự hoài nghi không phải không có lý, khi cả những cường quốc công nghệ như Nhật Bản, Đức, Trung Quốc cũng mất hàng chục năm mới gây dựng được mạng lưới đường sắt tốc độ cao. Vậy VinSpeed đang dựa vào điều gì để cam kết một thời gian biểu gần như... không tưởng?

Cơ hội cuối cùng trước khi “cửa sổ vàng” khép lại

Việt Nam đang bước vào giai đoạn cuối của thời kỳ dân số vàng – lợi thế chỉ đến một lần trong lịch sử. Từ sau năm 2045, dân số sẽ bắt đầu già hóa nhanh hơn cả Nhật Bản hay Hàn Quốc. Nếu không có những cú huých quyết liệt ngay trong hai thập kỷ tới, viễn cảnh sa lầy trong "bẫy thu nhập trung bình" là điều rất thật.

Trong bối cảnh đó, một tuyến tàu cao tốc giúp rút ngắn hành trình Hà Nội – TP.HCM từ hơn 30 tiếng xuống chỉ còn 5 tiếng sẽ tạo ra cuộc cách mạng kết nối mang tính thể chế. Du lịch nội địa bùng nổ, logistics được tối ưu, các trung tâm kinh tế ba miền không chỉ nối bằng internet, mà còn bằng tốc độ thật của hạ tầng. Đặc biệt, dự án còn có thể trở thành nam châm hút dòng vốn FDI chất lượng cao – vốn đang thiếu hạ tầng tiếp cận các khu vực ngoài trung tâm.

Câu hỏi không còn là “có nên làm không?”, mà là: ai đủ bản lĩnh để làm?

Lịch sử từng có một canh bạc mang tên... đường dây 500kV

Năm 1992, cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt từng đối mặt với làn sóng phản đối gay gắt khi quyết định triển khai tuyến truyền tải điện 500kV Bắc – Nam. Khi ấy, đất nước còn nghèo, điện thiếu, kỹ thuật lạc hậu, và không ai tin một công trình vĩ đại như vậy có thể hoàn thành trong thời gian ngắn.

Thế nhưng, chỉ sau 2 năm, công trình đi vào vận hành, chấm dứt tình trạng cắt điện triền miên ở miền Nam. Đường dây này không chỉ thu hồi vốn nhanh chóng, mà còn trở thành trục xương sống cho quá trình phát triển thần tốc của khu vực Đông Nam Bộ suốt thập niên 1990s.

Ngày nay, người ta ca ngợi đó là quyết định “thiên tài”. Nhưng vào lúc nó được đưa ra, nó từng bị coi là một ván cược mạo hiểm.

Giấc mơ lớn cần sự đồng hành lớn

Nếu thành công, dự án tàu cao tốc sẽ không đơn thuần là một công trình hạ tầng, mà là đòn bẩy chiến lược định hình lại mô hình phát triển quốc gia: phân bổ lại dân cư, nâng cao năng suất lao động, tái định nghĩa năng lực cạnh tranh vùng và quốc gia.

Dù VinSpeed chưa công bố chi tiết kế hoạch huy động vốn hay giải pháp kỹ thuật, điều khiến đề xuất này khác biệt là: sự dám nghĩ lớn và cam kết rõ ràng về tiến độ – điều chưa từng có doanh nghiệp trong nước hay quốc tế nào dám tuyên bố.

Tuy nhiên, từ “dám nghĩ” đến “làm được” là quãng đường đầy chông gai. Dự án đòi hỏi thẩm định kỹ lưỡng của Chính phủ, từ tác động môi trường, khả năng hoàn vốn, mức vay nợ quốc tế, đến sự đồng bộ với các hạ tầng khác. Đặc biệt, nó cần sự đồng thuận của người dân – những người sẽ sống cạnh đường ray, chứng kiến và chia sẻ những thay đổi mà nó mang lại.

Không khởi động hôm nay, có thể sẽ không còn cơ hội

Đường sắt tốc độ cao không thể chỉ là giấc mơ của một doanh nghiệp, dù lớn đến đâu. Đó phải là tầm nhìn chung của cả quốc gia, có sự đồng hành của Chính phủ, cộng đồng tài chính quốc tế và sự ủng hộ xã hội.

VinSpeed vừa thắp lên một đốm lửa. Câu hỏi đặt ra là: liệu đó có trở thành ngọn đuốc đưa Việt Nam bước vào kỷ nguyên hạ tầng tốc độ cao, như đường dây 500kV từng làm hơn ba thập kỷ trước?