Khi chiến tranh núp bóng "hành động quân sự"

Từ sau Thế chiến II, Mỹ hầu như không còn tuyên chiến chính thức. Thay vào đó, các đời tổng thống tận dụng khoảng trống pháp lý và những thuật ngữ mềm hơn như “hành động quân sự” hay “tự vệ tập thể” để triển khai chiến dịch quân sự.

Theo CNN, khi hai quốc gia phối hợp tấn công một nước thứ ba, tiêu diệt lãnh đạo của đối phương và tìm cách phá hủy năng lực quân sự của họ, nhiều người sẽ coi đó là một cuộc chiến. Những gì Mỹ và Israel đang thực hiện nhằm vào Iran có nhiều điểm tương đồng với định nghĩa này.

Tuy nhiên, chính quyền Tổng thống Donald Trump không yêu cầu Quốc hội tuyên bố chiến tranh với Iran – một thủ tục được Hiến pháp Mỹ quy định và từng được áp dụng trong các cuộc thế chiến. Thay vào đó, Nhà Trắng gọi các hoạt động tại Iran là “hành động quân sự”.

Cách diễn đạt này cho phép Washington tiến hành chiến dịch quân sự mà không cần bước vào quy trình chính trị phức tạp của một tuyên bố chiến tranh chính thức.

Tổng thống Franklin D. Roosevelt phát biểu trước Quốc hội vào ngày 8/12/1941.

Từ tuyên chiến chính thức đến “cuộc chiến không tên”

Trong lịch sử, các cuộc chiến lớn của Mỹ đều bắt đầu bằng tuyên bố chính thức của Quốc hội.

Ngày 8/12/1941, chỉ một ngày sau khi Nhật Bản tấn công Trân Châu Cảng, Tổng thống Franklin D. Roosevelt yêu cầu Quốc hội tuyên chiến với Đế quốc Nhật Bản. Quốc hội nhanh chóng thông qua quyết định này.

Trước đó, năm 1917, Tổng thống Woodrow Wilson cũng đề nghị Quốc hội tuyên chiến với Đức sau nhiều năm cố gắng duy trì thế trung lập. Bước ngoặt đến từ bức điện Zimmerman – thông điệp mật cho thấy Đức tìm cách liên minh với Mexico chống lại Mỹ.

Tuy nhiên, kể từ sau Thế chiến II, Mỹ chưa từng tuyên bố chiến tranh chính thức dù tham gia nhiều cuộc xung đột lớn tại Hàn Quốc, Iraq hay Afghanistan. Trong lịch sử, Washington chỉ tuyên chiến 11 lần và lần gần nhất diễn ra vào năm 1942.

Tiền lệ từ Chiến tranh Triều Tiên

Một trong những bước ngoặt quan trọng xảy ra năm 1950 khi Tổng thống Harry S. Truman đưa quân tham chiến tại bán đảo Triều Tiên nhưng không gọi đây là chiến tranh.

Nhà Trắng khi đó mô tả xung đột này là một “hành động cảnh sát quốc tế”, nhấn mạnh vai trò của Mỹ trong việc duy trì trật tự và hòa bình toàn cầu.

Trực thăng MH-60S Sea Hawk chuẩn bị hỗ trợ cuộc tấn công Chiến dịch "Cơn thịnh nộ kinh hoàng" vào Iran.

Quốc hội không phản đối cách tiếp cận này. Thậm chí, các nghị sĩ còn thông qua ngân sách và gia hạn nghĩa vụ quân sự cho chiến dịch.

Sự đồng thuận ngầm này đã tạo tiền lệ để các đời tổng thống sau đó tiến hành những chiến dịch quân sự quy mô lớn mà không cần tuyên bố chiến tranh chính thức.

Khoảng trống pháp lý cho tổng thống

Sau Chiến tranh Việt Nam, Quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật Quyền lực Chiến tranh năm 1973 nhằm hạn chế quyền lực của tổng thống trong việc sử dụng lực lượng vũ trang.

Theo luật này, tổng thống có thể triển khai quân đội trong vòng 60 ngày mà không cần sự chấp thuận chính thức của Quốc hội, sau đó phải rút quân nếu không có nghị quyết cho phép tiếp tục sử dụng vũ lực.

Khoảng thời gian này đã tạo ra một “vùng linh hoạt” cho Nhà Trắng trong các chiến dịch quân sự ngắn hạn.

Vì vậy, khi Tổng thống Trump cho rằng chiến dịch nhằm vào Iran có thể kết thúc trong vòng 4–5 tuần, thời gian này vẫn nằm trong giới hạn của đạo luật.

Cuộc tranh luận tại Quốc hội Mỹ

Dù chiến dịch tại Iran được xem là một trong những hoạt động quân sự lớn nhất mà không có nghị quyết ủy quyền sử dụng vũ lực cụ thể từ Quốc hội, khả năng cơ quan lập pháp can thiệp được đánh giá là thấp.

Ông Trump nói cuộc chiến có thể kéo dài 4-5 tuần. 

Một nghị quyết do Thượng nghị sĩ Rand Paul và Tim Kaine đề xuất nhằm hạn chế quyền mở rộng hành động quân sự của tổng thống tại Iran nhiều khả năng sẽ không được thông qua.

Một số nghị sĩ Cộng hòa coi đây là hành động cần thiết để bảo vệ lợi ích và đồng minh của Mỹ. Tuy nhiên, khi được hỏi về việc thiếu sự ủy quyền của Quốc hội, nhiều người lại tránh sử dụng từ “chiến tranh” và gọi đây là “xung đột ngắn hạn”.

Trong khi đó, Thượng nghị sĩ Tim Kaine cảnh báo nếu Quốc hội tiếp tục đứng ngoài, điều này có thể tạo tiền lệ cho các đời tổng thống trong tương lai tiến hành chiến tranh mà không cần tham vấn cơ quan lập pháp.