Israel - Iran: Ba kịch bản biến động định hình tương lai

Xung đột Israel - Iran đã bước sang ngày thứ sáu, không chỉ chưa hạ nhiệt mà còn tiềm ẩn nguy cơ bùng phát thành cuộc chiến khu vực. Cục diện căng như dây đàn đặt ra câu hỏi sống còn: liệu Trung Đông đang tiến tới một điểm bùng nổ toàn diện, hay vẫn còn cơ hội để kịp tháo ngòi nổ chiến tranh?

Sau nhiều thập kỷ âm ỉ trong bóng tối của các chiến dịch ngầm và chiến tranh ủy nhiệm, xung đột giữa Israel và Iran đã chính thức bùng nổ trong năm 2025, tạo nên một bước ngoặt địa chính trị nghiêm trọng bậc nhất tại Trung Đông kể từ sau cuộc chiến Iran-Iraq.

Chiến dịch không kích quy mô lớn của Israel ngày 13/6, với mật danh “Sư tử trỗi dậy”, đã đánh dấu lần đầu tiên hai quốc gia này đối đầu trực tiếp trên quy mô rộng lớn. Đòn tấn công nhắm thẳng vào các cơ sở hạt nhân trọng yếu, căn cứ quân sự và giới lãnh đạo cao cấp của Iran, khiến Tehran lập tức đáp trả bằng hàng loạt tên lửa rơi xuống Tel Aviv và Jerusalem. Chiến trường không còn nằm ở vùng xám. Câu hỏi đặt ra: Trật tự Trung Đông sẽ đi về đâu?

Từ chiến tranh lạnh ngầm đến đối đầu công khai

Mối quan hệ thù địch Israel - Iran vốn được vận hành qua mạng lưới chiến tranh ủy nhiệm như Hezbollah (Li Băng), Hamas (Gaza) và Houthi (Yemen), cùng chuỗi ám sát, tấn công mạng và không kích chính xác của Israel trên lãnh thổ Syria, Iraq. Tuy nhiên, từ năm 2024, tình hình đã chuyển sang giai đoạn đối đầu trực diện.

Ngày 1/10/2024, Iran phóng hơn 180 tên lửa đạn đạo vào Israel – phản ứng được cho là để trả đũa các cuộc không kích nhắm vào lực lượng Hezbollah và Hamas. Đến cuối tháng 10/2024, Israel đáp trả, nhưng vẫn giới hạn quy mô nhằm tránh vượt lằn ranh đỏ.

Tuy nhiên, chiến dịch “Sư tử trỗi dậy” đã phá vỡ mọi giới hạn cũ. Các cơ sở hạt nhân tại Natanz, Khondab và Khorramabad – biểu tượng tham vọng hạt nhân của Tehran – bị san phẳng. Giới lãnh đạo quân sự cao cấp của Iran, gồm Tướng Hossein Salami và Tổng Tham mưu trưởng Mohammad Bagheri, thiệt mạng. Đòn đánh không chỉ nhằm vào khả năng răn đe, mà còn vào đầu não chiến lược của chế độ Tehran.

Iran đáp trả với hơn 200 quả tên lửa, khiến căng thẳng leo thang chưa từng có. Dù thiệt hại vật chất tại Israel không lớn nhờ hệ thống phòng thủ Arrow và Iron Dome, nhưng ranh giới giữa chiến thuật và chiến tranh toàn diện đã gần như bị xóa nhòa.

Tương quan lực lượng: Công nghệ đấu số lượng

Theo SIPRI và IISS, Israel sở hữu ưu thế vượt trội về công nghệ, đặc biệt là không quân với hơn 340 máy bay chiến đấu – bao gồm F-35 tàng hình và F-15 tầm xa – cùng ngân sách quốc phòng lớn hơn gấp nhiều lần Iran. Hệ thống phòng thủ nhiều lớp giúp Israel chặn đứng phần lớn các đòn phản công.

Ngược lại, Iran vượt trội về quy mô lực lượng và kho tên lửa đạn đạo phong phú, với các dòng có tầm bắn lên tới 4.000km, bao gồm cả Fattah-1 siêu thanh. Tuy nhiên, không quân Iran lạc hậu nghiêm trọng, vẫn sử dụng các máy bay F-4, F-14 từ thời Chiến tranh Lạnh.

Vũ khí chiến lược của Iran là mạng lưới “Trục kháng chiến” gồm các lực lượng ủy nhiệm có thể mở các mặt trận phụ tại Liban, Yemen, Iraq và Syria. Tuy nhiên, năng lực này đang bị bào mòn sau hàng loạt đòn phủ đầu của Israel – đặc biệt là vụ ám sát lãnh đạo Hezbollah Hassan Nasrallah vào tháng 9/2024.

Ba kịch bản định hình tương lai xung đột

Giảm leo thang thông qua can thiệp quốc tế

Kịch bản lạc quan nhất là sự can thiệp mạnh mẽ từ các cường quốc, đặc biệt là Mỹ, EU và Nga. Mỹ – đồng minh thân cận của Israel – nhiều lần kêu gọi kiềm chế, nhấn mạnh các cuộc tấn công “phải có mục tiêu và tương xứng”. Liên Hợp Quốc và IAEA cảnh báo rằng việc tấn công cơ sở hạt nhân là vượt giới hạn đỏ về an ninh toàn cầu.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian thể hiện mong muốn giảm căng thẳng, mở lại đàm phán và cải thiện quan hệ với phương Tây để gỡ bỏ trừng phạt. Theo chuyên gia Ali Vaez (ICG), “chỉ có Mỹ mới đủ ảnh hưởng để kéo hai bên ra khỏi miệng hố chiến tranh.” Một lệnh ngừng bắn trao đổi giữa việc Iran dừng làm giàu uranium và Israel ngưng không kích là khả thi nếu được bảo trợ quốc tế.

Chiến tranh khu vực toàn diện

Trong kịch bản tồi tệ nhất, xung đột lan rộng thành chiến tranh khu vực. Iran kích hoạt toàn bộ mạng lưới ủy nhiệm – từ Hezbollah ở Li Băng, Houthi ở Yemen, đến Hashd al-Shaabi ở Iraq – tạo ra một thế trận đa mặt trận vây hãm Israel.

Các cuộc tấn công mạng nhằm vào hạ tầng điện, tài chính và giao thông tại Israel có thể gia tăng. Trong khi đó, Israel – được Mỹ hậu thuẫn – có thể mở rộng chiến dịch không kích, nhắm vào cơ sở năng lượng và quân sự của Iran.

Theo Farhad Ibragimov (ĐH RUDN), “một cuộc chiến toàn diện sẽ là cái bẫy đẫm máu cho cả hai bên – không có kẻ thắng, chỉ có kẻ sống sót.”

Lung lay nền tảng chế độ Iran

Kịch bản mà Israel kỳ vọng – sự sụp đổ từ bên trong của Cộng hòa Hồi giáo – cũng là con dao hai lưỡi. Thủ tướng Benjamin Netanyahu đặt cược vào việc các cuộc không kích sẽ kích hoạt phong trào nổi dậy nội bộ, tương tự cuộc biểu tình “Phụ nữ, cuộc sống, tự do” năm 2022.

Tuy nhiên, theo Viện Quincy, đây là “canh bạc hiểm nguy”. Iran có 90 triệu dân, bất ổn nội bộ có thể mở đường cho các lực lượng cực đoan, khiến Trung Đông rơi vào vòng xoáy hỗn loạn. Các nhóm đối lập hiện tại vẫn thiếu sự đoàn kết và chưa có đủ ảnh hưởng để thay thế chính quyền.

Tác nhân quốc tế và cuộc chơi siêu cường

Mỹ đóng vai trò trung tâm, vừa là người bảo trợ chính cho Israel, vừa là bên muốn tránh chiến tranh toàn diện. Việc sơ tán nhân sự khỏi Trung Đông trong tháng 6 là tín hiệu Washington đang chuẩn bị cho tình huống xấu nhất.

Châu Âu cố gắng níu giữ kênh đối thoại, nhưng lại làm căng thẳng thêm sau nghị quyết IAEA cáo buộc Iran vi phạm cam kết hạt nhân. Đáp lại, Iran tuyên bố tăng tốc làm giàu uranium.

Nga – đồng minh chiến lược tại Syria – kêu gọi kiềm chế, trong khi Trung Quốc, dù có lợi ích lớn tại khu vực, vẫn giữ vai trò mờ nhạt. Ở phía ngược lại, Israel nhận được sự ủng hộ ngầm từ UAE và Ả Rập Xê Út, những quốc gia xem Iran là mối đe dọa khu vực.

Tác động kinh tế - nhân đạo: Đòn đau lan xa

Chỉ sau một đêm, giá dầu đã tăng vọt hơn 10 USD/thùng. Nếu Iran chặn eo biển Hormuz – nơi vận chuyển 1/5 lượng dầu thế giới – giá dầu có thể vượt mốc 120 USD/thùng, gây chấn động thị trường toàn cầu.

Israel tuy có kinh tế ổn định, nhưng sẽ bị tổn thương bởi chiến tranh kéo dài. Iran thì đã kiệt quệ sau trừng phạt, nay có nguy cơ rơi vào khủng hoảng kinh tế trầm trọng nếu cơ sở hạ tầng dầu mỏ bị tấn công thêm.

Về nhân đạo, hàng chục nghìn người có thể thiệt mạng nếu chiến tranh lan rộng. Kịch bản hàng triệu người tị nạn tràn qua biên giới không còn là giả định xa vời.

Tương lai Trung Đông nằm trong tay ai?

Cuộc xung đột Israel - Iran đang đứng trước ba ngã rẽ: ngoại giao, chiến tranh khu vực hoặc thay đổi chế độ tại Tehran. Trong đó, con đường ngoại giao, dù chông gai, vẫn là lựa chọn khả thi nhất để ngăn chặn một cuộc đại chiến Trung Đông.

Như chuyên gia Danny Citrinowicz nhận định: “Israel và Iran đang đứng gần hơn bao giờ hết bên bờ vực chiến tranh trực tiếp – và quả bóng hiện đang nằm trong tay Iran.”

Trung Đông, một lần nữa, đang đợi lựa chọn của những người cầm trịch số phận lịch sử.