Iran vẫn là nút thắt khó gỡ của Mỹ?

Suốt gần 50 năm, Mỹ liên tục thay đổi cách tiếp cận với Iran, từ ngoại giao, trừng phạt đến răn đe quân sự. Tuy nhiên, mọi chiến lược của Washington đến nay vẫn chưa thể kéo Tehran ra khỏi quỹ đạo đối đầu.

Trong nhiều thập kỷ, chính trường Mỹ luôn chia rẽ về cách xử lý Iran. Phe Dân chủ ưu tiên đối thoại và các cơ chế kiểm soát thông qua ngoại giao, xem thỏa thuận hạt nhân JCPOA năm 2015 là công cụ giúp hạn chế tham vọng hạt nhân của Tehran và giảm nguy cơ chiến tranh.

Ngược lại, nhiều chính trị gia Cộng hòa theo đuổi chính sách “áp lực tối đa”, kết hợp trừng phạt kinh tế với sức ép quân sự nhằm buộc Iran phải thay đổi hành vi trong khu vực.

Dù theo hướng mềm hay cứng rắn, các đời tổng thống Mỹ đều chưa đạt được bước ngoặt thực sự. Quan hệ Washington - Tehran vẫn liên tục mắc kẹt trong trạng thái đối đầu, hạ nhiệt rồi tái leo thang.

Theo nhiều chuyên gia, nguyên nhân nằm ở chỗ chính sách của Iran không đơn thuần dựa trên lợi ích ngắn hạn, mà gắn chặt với hệ tư tưởng và cấu trúc quyền lực hình thành từ sau cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) không chỉ đóng vai trò quân sự mà còn là trụ cột bảo vệ lý tưởng cách mạng. Trong nhiều năm, Tehran đã xây dựng mạng lưới ảnh hưởng rộng khắp Trung Đông thông qua các lực lượng đồng minh tại Lebanon, Iraq, Gaza hay Yemen.

Iran xem đây là chiến lược mở rộng ảnh hưởng và tạo vành đai răn đe từ xa. Trong khi đó, Mỹ cùng các đồng minh phương Tây coi mạng lưới này là nguồn cơn khiến Trung Đông liên tục bất ổn.

Bất đồng đó khiến mọi nỗ lực hòa dịu gần như chỉ dừng ở mức tạm thời. Ngay cả sau khi ký JCPOA năm 2015, lãnh tụ tối cao Ali Khamenei vẫn nhiều lần khẳng định lập trường đối đầu với Mỹ và Israel không thay đổi.

Những năm gần đây, căng thẳng tiếp tục leo thang trên nhiều mặt trận. Xung đột Israel - Hamas, các đòn tấn công tại Biển Đỏ, hoạt động của Hezbollah hay các cuộc đối đầu tại Syria, Iraq đã kéo Trung Đông vào trạng thái bất ổn kéo dài.

Đỉnh điểm là việc Iran trực tiếp phóng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào Israel, mở ra giai đoạn đối đầu công khai nguy hiểm hơn giữa hai bên.

Trong nhiệm kỳ thứ hai, Tổng thống Donald Trump tiếp tục theo đuổi lập trường cứng rắn với Tehran. Chiến dịch tiêu diệt tướng Qassem Soleimani năm 2020 cùng các đòn đánh vào cơ sở quân sự Iran từng được xem là cú giáng mạnh vào năng lực của Tehran.

Tuy nhiên, giới phân tích nhận định các thành công quân sự vẫn chưa đủ tạo ra thay đổi chiến lược dài hạn. Iran tiếp tục duy trì cấu trúc quyền lực hiện tại, đồng thời bảo vệ các lợi ích an ninh và ảnh hưởng khu vực của mình.

Ngay cả khi Washington và Tehran phát tín hiệu nối lại đàm phán liên quan đến eo biển Hormuz hay chương trình hạt nhân, nhiều chuyên gia cho rằng khả năng xuất hiện một thỏa thuận mang tính “xoay trục lịch sử” vẫn rất thấp.

Trong bối cảnh Israel ngày càng theo đuổi học thuyết an ninh chủ động, còn Mỹ tiếp tục duy trì hiện diện quân sự tại Trung Đông, nguy cơ va chạm vẫn hiện hữu ở mọi điểm nóng chiến lược.

Theo giới quan sát, quan hệ Mỹ - Iran nhiều khả năng sẽ tiếp tục rơi vào vòng lặp quen thuộc: đối đầu gay gắt, xuống thang tạm thời rồi lại tái bùng phát căng thẳng.