Iran tính lại luật chơi?

Động thái bắn cảnh cáo tàu thuyền thực địa kết hợp với tối hậu thư ép buộc các hãng vận tải phải đi vào vùng biển sát bờ Iran cho thấy Tehran đang biến huyết mạch năng lượng thế giới thành một quân bài mặc cả địa chính trị thô bạo.

Giới vận tải biển quốc tế đang đặc biệt chú ý đến một tài liệu mới do Cơ quan Quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư (PGSA) của Iran ban hành.

Theo đó, mọi tàu thuyền muốn đi qua eo biển Hormuz phải sở hữu hợp đồng bảo hiểm được cơ quan này phê duyệt. Dù hiện tại việc cấp bảo hiểm vẫn miễn phí, PGSA đồng thời để ngỏ khả năng áp dụng các khoản phí trong tương lai.

Động thái này ngay lập tức làm dấy lên lo ngại rằng Tehran đang từng bước xây dựng cơ chế thu phí đối với tàu quốc tế đi qua Hormuz – tuyến hàng hải từng vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới trước khi xung đột bùng phát.

Nhiều chuyên gia nhận định nếu kịch bản này trở thành hiện thực, cán cân vận tải và năng lượng toàn cầu có thể chịu những tác động đáng kể.

Thỏa thuận hòa bình chưa xóa bỏ nghi ngờ

Theo các điều khoản hiện tại giữa Mỹ và Iran, Tehran cam kết khôi phục hoạt động hàng hải và không thu bất kỳ khoản phí nào trong vòng 60 ngày.

Tuy nhiên, câu hỏi lớn nằm ở giai đoạn sau đó.

Một quan chức Iran tiết lộ Tehran và Oman đang thảo luận về mô hình quản lý mới đối với eo biển Hormuz. Các phương án được cân nhắc bao gồm phí dịch vụ hàng hải, điều phối luồng tàu, bảo vệ môi trường và các biện pháp bảo đảm an ninh.

Điều đáng chú ý là Oman, quốc gia lâu nay duy trì chính sách không thu phí quá cảnh, cũng được cho là đang xem xét một số hình thức thu phí hợp pháp liên quan đến dịch vụ hàng hải.

Những tín hiệu này cho thấy các nước ven Hormuz đang tìm cách thiết lập một cơ chế quản lý mới sau khi cục diện an ninh khu vực thay đổi đáng kể.

Tehran tiếp tục phát đi thông điệp cứng rắn

Trong một diễn biến khác, Iran đã phát cảnh báo tới các tàu hoạt động gần eo biển Hormuz và yêu cầu hạn chế tiếp cận khu vực với lý do an toàn.

Thông điệp vô tuyến được phát đi nhấn mạnh rằng việc Israel rút khỏi Lebanon, chấm dứt hoàn toàn các biện pháp phong tỏa trên biển và giảm hiện diện quân sự Mỹ là những điều kiện then chốt để thực hiện đầy đủ thỏa thuận giữa Tehran và Washington.

Dù sau đó các bên tiếp tục duy trì đối thoại, động thái này cho thấy Hormuz vẫn là đòn bẩy chiến lược quan trọng nhất mà Iran đang nắm giữ trong các cuộc thương lượng khu vực.

Trước đây, Tehran từng đề xuất ý tưởng thu phí quá cảnh bằng tiền điện tử đối với tàu thuyền qua Hormuz. Kế hoạch chưa được triển khai nhưng cho thấy tham vọng kiểm soát và khai thác giá trị kinh tế từ tuyến hàng hải này.

Ngành vận tải biển đối mặt nhiều bất định

Tình hình càng phức tạp khi PGSA hiện nằm trong danh sách trừng phạt của Mỹ.

Điều này khiến các hãng tàu quốc tế rơi vào thế khó khi phải cân bằng giữa yêu cầu tuân thủ quy định của Iran và nguy cơ vi phạm các lệnh trừng phạt từ Washington.

Bên cạnh đó, cơ quan này còn công bố tuyến hàng hải bắt buộc đối với các tàu đi qua Hormuz và cảnh báo việc tự ý thay đổi lộ trình có thể bị xem là vi phạm quy định.

Nhiều chủ tàu vẫn giữ thái độ thận trọng, không chỉ bởi rủi ro pháp lý mà còn do lo ngại về các mối đe dọa an ninh còn sót lại sau xung đột.

Trong khi đó, lưu lượng tàu thuyền qua Hormuz vẫn ở mức thấp. Tổ chức Hàng hải Quốc tế cũng đang nỗ lực thiết lập hành lang nhân đạo để hỗ trợ các thủy thủ mắc kẹt trong khu vực suốt nhiều tháng qua.

Lá bài chưa được Tehran cất đi

Giới quan sát nhận định tranh cãi quanh quyền quản lý eo biển Hormuz sẽ tiếp tục là một trong những chủ đề nóng nhất trong các vòng đàm phán sắp tới giữa Mỹ, Iran và các nước vùng Vịnh.

Bởi ngoài chương trình hạt nhân hay các điểm nóng quân sự trong khu vực, Hormuz vẫn là tuyến huyết mạch năng lượng toàn cầu và là đòn bẩy chiến lược có giá trị lớn nhất của Tehran.

Thỏa thuận hòa bình có thể đã giúp giảm nhiệt căng thẳng, nhưng cuộc cạnh tranh quyền kiểm soát ảnh hưởng tại Hormuz dường như mới chỉ bắt đầu.