Iran: Một đất nước, nhiều tiếng nói

Sự ra đi đột ngột của Lãnh tụ tối cao Ayatollah Khamenei đã đẩy Iran vào một cuộc khủng hoảng lãnh đạo chưa từng có. Những tuyên bố mâu thuẫn giữa Tổng thống Masoud Pezeshkian và lực lượng quân sự quyền lực (IRGC) không chỉ cho thấy sự rạn nứt nội bộ mà còn hé lộ một thực tế: Tại Tehran lúc này, tiếng súng đang át tiếng nói ngoại giao.

Trong khi Tổng thống nỗ lực xoa dịu các láng giềng Arab, phe cứng rắn trong quân đội tuyên bố sẽ tiếp tục các cuộc tấn công, làm dấy lên nghi vấn về việc ai mới là người thực sự cầm lái con thuyền Iran.

Từ trái sang: Chánh án Tòa án tối cao Iran Gholam Hossein Mohseni Ejei, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian và Ayatollah Alireza Arafi, một luật gia thành viên của Hội đồng Giám hộ, trong cuộc họp ngày 1/3.

Hôm 7/3, Tổng thống Masoud Pezeshkian đã gây bất ngờ khi công khai xin lỗi các quốc gia vùng Vịnh về các đợt tập kích nhắm vào căn cứ Mỹ đóng trên lãnh thổ của họ. Tuy nhiên, chỉ vài giờ sau, trước sức ép nghẹt thở từ phe cứng rắn, ông đã phải rút lại lời xin lỗi và khẳng định Iran chỉ nhắm vào kẻ thù, không tấn công các "láng giềng thân thiện".

Sự bất nhất này là minh chứng rõ nét cho cuộc chiến tư tưởng tại Tehran. Trong khi nhóm thực dụng tìm cách hạ nhiệt căng thẳng để cứu vãn nền kinh tế, phe cứng rắn trong IRGC và giới tinh hoa giáo sĩ lại coi mọi sự nhượng bộ là hành vi yếu kém. Thậm chí, một số quan chức an ninh cấp cao còn khẳng định các đợt tấn công dữ dội sẽ tiếp tục, bất chấp nỗ lực cam kết ngừng bắn của Tổng thống.

Quân đội hành động độc lập trong khoảng trống lãnh đạo

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian.

Một thực trạng đáng lo ngại là sự thiếu kiểm soát của chính phủ đối với các lực lượng vũ trang. Ông Pezeshkian thừa nhận quân đội và IRGC đã hành động "độc lập" trong suốt cuộc khủng hoảng, khi nhiều chỉ huy cấp cao đã tử nạn sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cũng xác nhận các đòn tấn công không do chính phủ chỉ thị mà dựa trên các chỉ thị chung được ban bố từ trước. Việc tên lửa rơi vào cả Oman — đối tác trung gian thân thiết nhất của Iran — cho thấy các đơn vị quân đội đang rơi vào tình trạng bị cô lập và tự quyết định mục tiêu chiến đấu.

Ai sẽ kế vị "chiến lược gia tài ba" Khamenei?

Suốt 36 năm, cố Lãnh tụ Khamenei đã khéo léo cân bằng giữa các phe phái để giữ vững quyền lực tối cao. Hiện nay, Hội đồng Chuyên gia đang đứng trước áp lực phải nhanh chóng bầu ra người kế vị để lấp đầy khoảng trống này.

Người dân Iran dơ ảnh cố Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei tại Tehran hôm 6/3.

Dù Mojtaba Khamenei — con trai cố lãnh đạo — là ứng viên sáng giá nhất, ông vẫn vấp phải sự hoài nghi do cấp bậc giáo sĩ chưa đủ cao và sự bất hòa với phe ôn hòa. Trong bối cảnh thời chiến, giới phân tích nhận định tiếng nói quyết định hiện không nằm ở giới lãnh đạo dân sự mà thuộc về IRGC — lực lượng đang nắm giữ tầm ảnh hưởng thực tế lên vận mệnh quốc gia.