Hút FDI 40 năm, vì sao khó lan tỏa?

Sau gần 40 năm thu hút đầu tư nước ngoài, khu vực FDI đã trở thành một động lực quan trọng của kinh tế Việt Nam. Tuy nhiên, liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa vẫn hạn chế, khiến khả năng lan tỏa công nghệ và giá trị gia tăng trong nước chưa đạt kỳ vọng.

Điểm nghẽn không chỉ nằm ở các tập đoàn nước ngoài đã có mạng lưới nhà cung cấp toàn cầu, mà còn ở quy mô, công nghệ, vốn và năng lực quản trị của chính doanh nghiệp Việt.

Mặc dù FDI đóng góp đáng kể cho tăng trưởng kinh tế, Việt Nam vẫn đối mặt với tình trạng 'hai nền kinh tế' - khu vực FDI phát triển mạnh nhưng doanh nghiệp trong nước khó tham gia chuỗi cung ứng. Theo bà Bùi Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài, câu hỏi không chỉ là FDI đóng góp bao nhiêu mà còn liệu thực lực nền kinh tế và năng lực doanh nghiệp nội địa đã được nâng lên đến đâu. Đây là bài toán khó mà nhiều quốc gia cũng gặp phải.

Khi đầu tư vào Việt Nam, các tập đoàn nước ngoài, đặc biệt từ Nhật Bản và Hàn Quốc, thường mang theo hệ sinh thái và mạng lưới nhà cung cấp đã hình thành từ trước. Dù sử dụng nhà cung ứng trong nước có thể giảm chi phí, các doanh nghiệp FDI 'rất ngại thay đổi' vì đã có quan hệ hợp tác lâu dài và quá trình đánh giá đối tác kỹ lưỡng. Điều này tạo rào cản lớn cho doanh nghiệp Việt Nam khi muốn tham gia chuỗi cung ứng.

Phía doanh nghiệp nội địa cũng gặp nhiều hạn chế. Phần lớn có quy mô nhỏ và vừa, thiếu vốn, năng lực quản trị và công nghệ. Số doanh nghiệp đủ khả năng tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia còn rất ít, khiến khả năng hấp thụ và lan tỏa từ dòng vốn FDI bị hạn chế. Việt Nam đã triển khai nhiều cơ chế hỗ trợ, nhưng vẫn chưa đủ để thu hẹp khoảng cách này.

Trong giai đoạn trước, phần lớn dự án FDI vào Việt Nam có hàm lượng công nghệ thấp, với nhiều dự án gia công lắp ráp. Mặc dù 10-20 năm gần đây hàm lượng công nghệ đã cao hơn, tốc độ chuyển giao công nghệ của các tập đoàn FDI vẫn chủ yếu nội bộ - từ doanh nghiệp mẹ đến các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam. Chuyển giao ra bên ngoài vẫn rất khó, hạn chế cơ hội phát triển cho doanh nghiệp Việt.

Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách ưu đãi như Quyết định 29 về ưu đãi đầu tư đặc biệt, cho phép các dự án công nghệ cao gắn với đào tạo nhân lực hoặc chuyển giao công nghệ hưởng mức thuế 5% tối đa 37 năm. Tuy nhiên, đến nay chỉ có một dự án áp dụng cơ chế này, cho thấy các chính sách hiện hành vẫn chưa đủ sức thúc đẩy doanh nghiệp FDI chủ động gắn đầu tư với chuyển giao công nghệ và phát triển doanh nghiệp Việt.

Nghị quyết 10-NQ/TW đặt ra yêu cầu các giải pháp trong giai đoạn tới phải 'rất vượt trội và khác biệt' để thay đổi thực trạng. Chính phủ coi kết quả hoạt động của FDI không chỉ là lợi nhuận doanh nghiệp mà là kết quả phát triển kinh tế đất nước. Các chính sách hướng tới phân rõ vai trò: nhà đầu tư nước ngoài có trách nhiệm gì, đổi lại Nhà nước sẽ chuẩn bị hạ tầng chiến lược và nguồn nhân lực để nâng cao năng lực hấp thụ FDI chất lượng cao.