Hòa bình Trung Đông trên bờ vực đổ vỡ?

Sự bất đồng sâu sắc về quyền kiểm soát tuyến hải trình trung chuyển 20% lượng dầu mỏ thế giới đang biến lộ trình đàm phán 60 ngày thành một cái bẫy địa chính trị khó lường.

Quan hệ Mỹ - Iran tiếp tục nóng lên chỉ ít ngày sau khi hai bên ký Bản ghi nhớ (MoU) nhằm chấm dứt xung đột và mở ra lộ trình đàm phán kéo dài 60 ngày.

Quân đội Mỹ đã tiến hành ngày không kích thứ hai liên tiếp nhằm vào các mục tiêu quân sự của Iran sau vụ một tàu chở dầu treo cờ Panama bị tấn công tại eo biển Hormuz. Đây được xem là đợt leo thang nghiêm trọng nhất kể từ khi hai bên đạt được thỏa thuận ngừng bắn.

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) xác nhận các cuộc không kích nhằm vào nhiều mục tiêu quân sự dọc khu vực Hormuz. Tổng thống Donald Trump cho rằng vụ tấn công tàu thương mại là hành động vi phạm cam kết ngừng bắn, đồng thời nhấn mạnh đây chỉ là đòn đáp trả có giới hạn chứ không phải mở màn cho một chiến dịch quân sự quy mô lớn.

Ở chiều ngược lại, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố sẽ đáp trả cứng rắn nếu Mỹ tiếp tục leo thang. Tehran bác bỏ cáo buộc vi phạm thỏa thuận, khẳng định việc kiểm soát hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz thuộc quyền chủ quyền của Iran.

Trong tuyên bố mới nhất, Bộ Ngoại giao Iran lên án các cuộc không kích của Mỹ là hành động vi phạm Bản ghi nhớ Islamabad cũng như Hiến chương Liên hợp quốc, đồng thời khẳng định Tehran sẽ bảo vệ chủ quyền, an ninh và lợi ích quốc gia bằng mọi biện pháp cần thiết.

Tâm điểm bất đồng hiện tập trung vào eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược trung chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới.

Iran cho rằng các tàu thương mại phải tuân thủ tuyến hàng hải do Tehran chỉ định và thực hiện các nghĩa vụ theo quy định. Trong khi đó, Mỹ khẳng định Hormuz phải được bảo đảm quyền tự do lưu thông, không bị cản trở đối với tàu thuyền quốc tế.

Diễn biến căng thẳng khiến nhiều tàu chở dầu buộc phải thay đổi hải trình để tránh rủi ro. Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) cũng tạm hoãn kế hoạch đưa hàng trăm tàu còn mắc kẹt rời khu vực vì lo ngại mất an toàn.

Không chỉ Hormuz, tiến trình đàm phán Mỹ - Iran còn chịu sức ép từ tình hình Lebanon cùng hàng loạt bất đồng chưa được tháo gỡ, bao gồm quyền tự do hàng hải, cơ chế thanh sát các cơ sở hạt nhân của Iran và phương thức thực thi các điều khoản trong bản ghi nhớ.

Những diễn biến mới cho thấy cánh cửa đối thoại giữa Washington và Tehran vẫn chưa khép lại, song đang đứng trước phép thử lớn nhất kể từ khi thỏa thuận hòa bình được ký kết.