Hòa bình mong manh?

Bước lùi tạm thời trên miệng hố chiến tranh phản ánh sự mệt mỏi chiến lược của cả hai bên hơn là một nền hòa bình thực chất. Trong khi Tehran tuyên bố chiến thắng bằng thế thượng phong răn đe, các ngòi nổ tiềm tàng từ Tel Aviv và eo biển Hormuz vẫn chực chờ thổi bay tờ văn kiện còn chưa ráo mực.

Chỉ vài giờ trước khi Mỹ và Iran bất ngờ công bố thỏa thuận hòa bình, Trung Đông vẫn ở sát mép vực của một cuộc xung đột toàn diện.

Tại Tehran, các lực lượng quân sự được cho là đã bước vào trạng thái sẵn sàng chiến đấu. Washington liên tục trao đổi với các bên trung gian, trong khi những đợt không kích của Israel tại Lebanon vẫn chưa dừng lại. Không khí căng thẳng bao trùm khu vực, khiến nguy cơ chiến tranh lan rộng trở nên hiện hữu hơn bao giờ hết.

Sự xuất hiện của thỏa thuận khung giữa Mỹ và Iran vì thế tạo ra cú xoay chuyển bất ngờ đối với cục diện Trung Đông. Tuy nhiên, phía sau thông điệp hòa bình là thực tế phức tạp hơn: đây không chỉ là kết quả của ngoại giao mà còn phản ánh sự mệt mỏi của các bên trước viễn cảnh một cuộc chiến không có người chiến thắng.

Tehran coi đây là chiến thắng ngoại giao

Theo nhiều chuyên gia khu vực, thỏa thuận mới có thể mở đường cho tiến trình hòa giải rộng lớn hơn tại Trung Đông. Nhiều quốc gia Arab thời gian qua cũng thể hiện mong muốn cải thiện quan hệ với Iran nhằm tập trung giải quyết các vấn đề an ninh và kinh tế chung.

Đáng chú ý, cách nhìn từ Tehran hoàn toàn khác với quan điểm phổ biến ở phương Tây. Trong khi nhiều ý kiến cho rằng sức ép quân sự và trừng phạt kinh tế buộc Iran phải xuống thang, giới lãnh đạo Iran khẳng định đây là kết quả của sự kết hợp giữa ngoại giao và năng lực răn đe.

Theo lập trường của Tehran, Iran không bị ép buộc ký kết mà chủ động tham gia tiến trình đàm phán thông qua các kênh trung gian như Pakistan và Qatar. Các quan chức nước này cho rằng họ đã chứng minh được chủ quyền quốc gia là "lằn ranh đỏ" không thể bị vượt qua.

Điều đáng chú ý là chỉ vài giờ trước khi thỏa thuận được công bố, Iran vẫn duy trì trạng thái sẵn sàng đáp trả các động thái quân sự mới của Israel. Việc chuyển từ thế đối đầu sang đối thoại được xem là bước ngoặt lớn nhất trong tiến trình đàm phán lần này.

Hòa bình vẫn đứng trước nhiều phép thử

Dù đạt được đột phá ngoại giao, giới quan sát cho rằng rủi ro đổ vỡ vẫn hiện hữu.

Theo các chuyên gia an ninh, có ít nhất bốn nhân tố có thể khiến thỏa thuận gặp trở ngại gồm Israel, Hezbollah, Iran và thậm chí cả chính trường Mỹ.

Israel được xem là ẩn số lớn nhất khi lợi ích an ninh của Tel Aviv không hoàn toàn trùng khớp với Washington. Trong khi đó, Hezbollah chưa chính thức chấp nhận toàn bộ các điều khoản ngừng bắn, còn các vấn đề liên quan đến chương trình tên lửa và mạng lưới đồng minh của Iran vẫn chưa được giải quyết triệt để.

Tại Mỹ, nhiều nghị sĩ ủng hộ thỏa thuận nhưng vẫn tỏ ra thận trọng do còn thiếu các chi tiết quan trọng trong văn kiện cuối cùng. Bất kỳ thỏa thuận hạt nhân dài hạn nào cũng sẽ phải vượt qua quá trình xem xét khắt khe của Quốc hội.

Một số chuyên gia thậm chí cho rằng tương lai của thỏa thuận phụ thuộc đáng kể vào khả năng Washington kiểm soát những khác biệt với Tel Aviv. Các động thái quân sự gần đây của Israel cho thấy lực lượng phản đối tiến trình hòa bình vẫn chưa từ bỏ ý định gây sức ép.

Hormuz mở lại nhưng rủi ro chưa biến mất

Tác động tức thời lớn nhất của thỏa thuận nằm ở triển vọng tái thông suốt eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% lượng dầu giao dịch toàn cầu.

Tuy nhiên, việc ký kết không đồng nghĩa hoạt động vận tải sẽ ngay lập tức trở lại bình thường. Các chuyên gia cho rằng khu vực vẫn cần thời gian để rà phá nguy cơ an ninh, khôi phục niềm tin của các hãng tàu và ổn định chuỗi cung ứng năng lượng.

Bên cạnh đó, nhiều cơ sở dầu khí tại Qatar, Saudi Arabia và Kuwait đã chịu ảnh hưởng từ căng thẳng khu vực, khiến quá trình phục hồi nguồn cung khó diễn ra trong một sớm một chiều.

Các dự báo hiện nay cho thấy phải mất nhiều tháng để lưu lượng vận tải và xuất khẩu năng lượng quay trở lại mức trước khủng hoảng.

Hy vọng chưa phải bảo chứng

Thỏa thuận Mỹ - Iran mang đến điều mà Trung Đông thiếu vắng suốt nhiều năm qua: hy vọng về một giai đoạn hạ nhiệt căng thẳng.

Tuy nhiên, lịch sử khu vực từng chứng kiến không ít thỏa thuận được ca ngợi là bước ngoặt rồi nhanh chóng đổ vỡ dưới sức nặng của những mâu thuẫn chưa được hóa giải.

Giữa những tuyên bố chiến thắng từ Tehran, sự hoài nghi của Tel Aviv và các tính toán chiến lược từ Washington, hòa bình vẫn là mục tiêu mong manh.

Dẫu vậy, trong thời điểm thế giới lo ngại một cuộc chiến tranh khu vực bùng nổ, việc các bên lựa chọn bàn đàm phán thay vì tên lửa đã là một tín hiệu tích cực đáng ghi nhận.