Góc nhìn khoa học chính trị và chính trị thực hành: vụ rò rỉ ghi âm cuộc gọi riêng tư giữa Chủ tịch Thượng viện Cambodia

Năm 2019, Trung tá Alexander Vindman, giám đốc các vấn đề châu Âu của Hội đồng An ninh Quốc gia Hoa Kỳ (NSC) đã làm chứng và qua đó tiết lộ công khai trước Quốc Hội và công chúng về cuộc gọi giữa Tổng thống Donald Trump và Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky. Cuộc gọi sau này được gán cho mác "a quid pro quo" coi là một cuộc trao đổi chính trị dẫn đến điều tra tội danh lạm dụng quyền lực nổi tiếng.

Việc tiết lộ cuộc điện thoại này gây rúng động không chỉ nước Mỹ mà toàn bộ thế giới chính trị tinh hoa toàn cầu về sự bất an đối với các cuộc điện thoại riêng song phương hoặc đa phương của lãnh đạo thế giới với tổng thống Hoa Kỳ vốn từ trước đến nay, theo luật bất thành văn trong quan hệ quốc tế được bảo mật tuyệt đối.

Tháng 6.2025 Cambodia, trong một sự kiện khu vực cũng gây lên rung chuyển tương tự khi rò rỉ ghi âm cuộc gọi riêng tư giữa hai người đứng đầu quốc gia trong khối ASEAN là Hun Sen và thủ tướng Thailand Shinawatra.

Sự việc rò rỉ ghi âm điện thoại bên Cambodia này còn gây lên phản ứng phẫn nộ của dư luận trong khu vực, đặc biệt là tại Thái Lan là nước liên quan trực tiếp.

Tại Việt Nam, công chúng thì đồng cảm với thủ tướngThailand Paetongtarn Shinawatra. Lý do có lẽ cũng dễ hiểu ngoài tâm thức dân tộc có ác cảm sẵn với vị đứng đầu Hun Sen với những chính sách không thiện chí được dân chúng cho không tương xứng với những hy sinh mà Việt Nam dành cho Cambodia. Nó giống như sự chọn phe vậy.

Còn có những lý do thuộc về lẽ thường - common sense. Dân Việt vốn dĩ dị ứng với hành xử kiểu tiểu nhân, nhất là một xứ ảnh hưởng triết lý Khổng Tử đòi hỏi người đứng đầu phải hành xử chính nhân quân tử. Nên sự rõ rỉ cuộc điện thoại riêng chủ động gây ra bởi Cambodia, dù là việc công cũng không thể chấp nhận.

Và hành vi như vậy của "bậc phụ mẫu" đứng đầu quốc gia được nhìn nhận như là vô liêm sỉ và vô đạo đức.

Thinking out of box.

Lý do phẫn nộ đấy là common sense. Hãy "thinking out of box", khi để cảm xúc lắng xuống và gạt bỏ 'yêu - ghét' chọn phe để nhìn sự kiện này dưới góc độ khoa học chính trị và chính trị thực hành trong chính xác bối cảnh thuần túy quyền lợi quốc gia và quyền lợi cá nhân của các bên liên quan trong cuộc (insiders) thì sao ?

Politics is the art of the impossible.

“Chính trị biến tất cả chúng ta thành kẻ khốn nạn: Tại sao phán đoán đạo đức lại mang tính tình huống chính trị”.

Đây là tên dự án nghiên cứu tâm lý học mới của Kyle Hull, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Nebraska - Lincoln. Trong nghiên cứu công phu này chứng minh chính trị thực sự biến những ai tham dự sâu thành “những kẻ khốn nạn” về đạo đức theo tiêu chuẩn thông thường.

Các tiêu chuẩn đạo đức, mà ai can dự vào sẽ được họ nhìn nhận khác biệt đáng kể so với phạm vi cá nhân quan niệm.

Thẳng thắn ra là tiêu chuẩn sẽ thấp hơn nhiều khi họ hành động nhân danh "đội nhóm" chính trị:

"Những phát hiện của chúng tôi cho thấy rằng mọi người thực sự đang sử dụng một bộ tiêu chuẩn đạo đức khác nhau trong lĩnh vực chính trị so với lĩnh vực cá nhân của họ". Kyle Hull đã nói trong trao đổi với tạp chí Political Psychology.

Cụm từ "Chính trị biến tất cả chúng ta thành kẻ khốn nạn" là dự án nghiên cứu tâm lý chính trị hiện đại ngay bây giờ - ở thế kỷ 21, nhưng nghe qua tưởng là của nhà triết học chính trị của thế kỷ 15: Niccolò Machiavelli.

Vì khẩu khí rất giống như trích dẫn từ Niccolò Machiavelli. Nó cho thấy nhận xét rút ra từ nghiên cứu khoa học thực nghiệm hơn 500 năm sau, đã chứng minh bằng phương pháp nghiên cứu khoa học của thế kỷ 21 về bản chất của một số cách diễn giải triết lý chính trị của ông, đặc biệt là quan điểm của ông về mối quan hệ giữa chính trị và đạo đức đã hoàn toàn trùng khớp về tư tưởng.

Machiavelli đã đúc rút các ý tưởng về chủ nghĩa hiện thực chính trị: ông tin rằng chính trị đòi hỏi một cách tiếp cận thực tế và thực dụng, ưu tiên sự ổn định và thành công của nhà nước hơn các nguyên tắc đạo đức truyền thống.

Về quan điểm chính trị và đạo đức: Ông lập luận rằng đôi khi sự lãnh đạo hiệu quả có thể đòi hỏi những hành động có thể bị coi là phi đạo đức hoặc đáng ngờ về mặt đạo đức trong các bối cảnh khác.

Trong chuyên luận nổi tiếng của mình "Quân vương", Machiavelli khuyên những người cai trị về cách giành và duy trì quyền lực, ngay cả khi điều đó có nghĩa là phải dùng đến sự lừa dối hoặc bạo lực khi cần thiết.

"Mục đích biện minh cho phương tiện": Ý tưởng này, thường gắn liền với Machiavelli, cho rằng kết quả hoặc thành tích của các mục tiêu chính trị có thể bào chữa cho các phương pháp được sử dụng để đạt được chúng. Và thực tiễn chứng minh hầu hết các phong trào chính trị và cá nhân chính trị gia đã thực thi [dù họ thường không thừa nhận]

Kết luận của nghiên cứu: "Chính trị biến tất cả chúng ta thành đồ khốn nạn" phản ánh ý tưởng rằng việc theo đuổi quyền lực và mục tiêu chính trị có thể khiến cá nhân hoặc dần dần sẽ thỏa hiệp với tính toàn vẹn đạo đức của mình hoặc tham gia vào các hành động có thể bị coi là đồi bại về mặt đạo đức.

Chính trị là khoa học của những điều không thể và với chính trị gia nói chuyện đạo đức như là mục tiêu của họ là sai bối cảnh.

 

Đối với chính trị gia tất cả là bài toán cost & benifit - lợi ích là gì và cái giá phải trả là thế nào ?

 

Giữa sự kiện 2017 tiết lộ cuộc điện thoại của tổng thống Donald Trump với Zelensky và sự kiện năm 2025 giữa thủ tướng Thái Lan và Hun Sen có sự khác biệt về bản chất.

 

Trong khi sự kiện năm 2017 là tai nạn, hệ quả của đấu tranh chính trị đảng phái nội bộ. Còn giữa Hun Sen và thủ tướng Thailand Shinawatra là chủ động rò rỉ.

 

Trong quan hệ quốc tế, sự rũ bỏ "mặt nạ" thực ra nó không mới. Nhưng trần trụi như Hun Sen làm có lẽ là vô tiền lệ, nhất là nguyên thủ một nước nhỏ như Cambodia và với một đối tác tiếp cận thiện chí [thậm chí còn hơi ngây ngô] của đối tác, nữ thủ tướng Thái Lan.

 

Hệ quả sẽ ảnh hưởng lớn đối với cá nhân lẫn quan hệ trong khu vực, từ nay về sau, các quốc gia trong khối ASEAN từ nay sẽ rất cẩn trọng trong trao đổi với Cambodia. Nói cách khác "backdoor" sẽ là một kênh tin cậy mới qua một bên trung gian thứ ba không chính thức.

 

Về cá nhân, Hun Sen khiến giới chính trị tinh hoa ghét. Cái ghét của họ không giống sự phẫn nộ của số đông công chúng là common sense về tư cách. Sự ghét của họ là họ bỗng nhiên nhìn thấy con người của mình hiện diện công khai qua sự kiện "đoạn ghi âm "17 phút" bị rò rỉ.

 

Trong ý thức, các chính trị gia hoặc tin rằng hành động, bước đi chính trị của họ là có đạo đức như họ luôn giao giảng hoặc giả vờ đánh lừa bản thân như vậy. Hun Sen như là tấm gương, trong vô thức khi thấy "dark side" của chính mình.

 

Bị shock và ghét Hun Sen như một sự chối bỏ vô thức con người suy đồi bởi sự nghiệp theo đuổi quyền lực như mục đích tối thượng.

 

Đó là cái giá phải trả, là phần "cost" chi phí trong tính toán của Hun Sen.

 

Câu hỏi đặt ra, cái chi phí để đổi lấy benefit nào hay động cơ của sự kiện này là gì ?

 

Có ba động lực, khiến bên Cambodia và cá nhân Hun Sen tiết lộ cuộc điện thoại.

 

Thứ nhất, việc rõ rỉ là một hành vi chính trị biện minh cho phía Cambodia trước khu vực và thế giới rằng bên họ là bên phía "lẽ phải" và định hình câu chuyện thao túng về cuộc xung đột này.

 

Chính mong muốn hạ nhiệt xung đột biên giới 2 nước của thủ tướng Thái Lan đã tạo cơ hội cho chủ tịch Thượng viện và cũng là người nắm quyền lực tuyệt đối ở Cambodia cáo buộc bên Thái Lan là bên có lỗi gây lên tình huống leo thang căng thẳng. Và khi không gặp phản bác, đã khuyến khích Cambodia công khai đoạn ghi âm.

 

Thứ hai, việc rò rỉ thông tin cũng góp phần tạo dựng hình ảnh một Cambodia ở vị thế về sức mạnh quốc gia.

 

Thái độ nhún nhường của nữ thủ tướng đã khuyến khích Hun Sen lựa chọn tâm thế "cửa trên" này, gián tiếp tạo nên "ảo giác" không chỉ Hun Sen mà cả những nhân vật quan sát chính trị lười biếng thiếu hụt kiến thức: quên rằng trong so sánh quyền lực, vị thế quốc gia của Thái Lan lớn hơn Cambodia nhiều và áp đảo toàn diện về mọi năng lực cốt lõi của quốc gia: kinh tế ( gấp 12 lần), dân số (gấp 4 lần) và năng lực quốc phòng (gấp 7,5 lần) trên thực tế.

 

Thứ ba và quan trọng nhất, phục vụ chính trị đối nội: nội dung, tâm thế trong cuộc đối thoại củng cố tính chính danh của "gia tộc" Hun Sen trong việc "trị vì" Cambodia như là nhà lãnh đạo mạnh mẽ, qua đó tiếp tục duy trì mô hình "gia đình trị" đối với quốc gia nhỏ bé ở vùng trũng này.

 

Trong vận động địa chính trị giữa các quốc gia, thỉnh thoảng "may mắn" ta có dịp chứng kiến những sự kiện nổi bật trong thời gian thực.

 

Nó khác thông lệ đến mức nó không chỉ cung cấp cơ hội kiểm chứng những lý thuyết về quan hệ quốc tế, mà còn bổ sung những "case study" quan trọng cho thấy sự đa dạng, phức hợp của chính trị thực tế.

 

Và trường hợp Hun Sen vs Paetongtarn Shinawatra này, xứng đáng được coi là "case" nên được dạy trong môn khoa học chính trị.

 

Và đây cũng là nhận định của tôi - Hoàng Anh Tuấn

 

▮25.6.2025

@ Hoàng Anh Tuấn