Giá điện theo giờ liệu có khả thi?

Dù được đánh giá là xu hướng tất yếu để giảm tải hệ thống trong kỷ nguyên năng lượng tái tạo, bài toán "giá điện theo giờ" cho khách hàng sinh hoạt vẫn là một phép thử cân não về tính khả thi và an sinh xã hội.

Chuyên gia nhận định giá điện theo giờ là xu hướng tất yếu của hệ thống điện hiện đại. Song để triển khai hiệu quả, Việt Nam cần hạ tầng đo đếm đồng bộ, lộ trình phù hợp và cơ chế giá đủ hấp dẫn để người dân tự nguyện thay đổi thói quen sử dụng điện.

Giá điện theo giờ: Xu hướng mới nhưng không thể áp dụng đại trà

Trong hồ sơ sửa đổi Luật Điện lực gửi Bộ Tư pháp, Bộ Công Thương đề xuất nghiên cứu áp dụng biểu giá điện theo thời gian sử dụng (TOU) đối với khách hàng sinh hoạt đáp ứng điều kiện kỹ thuật, thay vì triển khai đồng loạt.

Khác với biểu giá bậc thang hiện nay, TOU tính tiền điện theo từng khung giờ cao điểm, bình thường và thấp điểm. Mục tiêu là khuyến khích người dân chuyển một phần nhu cầu tiêu thụ sang giờ thấp điểm, qua đó giảm áp lực phụ tải và nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống điện.

Cơ chế này đã được áp dụng nhiều năm với khách hàng sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, khi mở rộng sang hộ gia đình, bài toán không chỉ nằm ở kỹ thuật mà còn liên quan trực tiếp đến thói quen sinh hoạt của hàng triệu người dân.

Người dân lo hóa đơn tăng vì khó tránh giờ cao điểm

Nhiều ý kiến cho rằng nếu triển khai, chính sách cần có lộ trình rõ ràng cùng mức chênh lệch giá đủ hấp dẫn để khuyến khích thay đổi hành vi sử dụng điện.

Không ít hộ gia đình sẵn sàng chuyển các thiết bị như máy giặt, bình nóng lạnh hoặc sạc xe điện sang giờ thấp điểm nếu chi phí giảm đáng kể. Tuy nhiên, phần lớn nhu cầu thiết yếu như nấu ăn, chiếu sáng, sử dụng điều hòa hay sinh hoạt gia đình đều tập trung vào buổi tối - thời điểm hệ thống điện thường đạt đỉnh phụ tải.

Theo nhiều người dân, khác với doanh nghiệp có thể chủ động sắp xếp kế hoạch sản xuất, các hộ gia đình gần như không thể dời những nhu cầu thiết yếu sang khung giờ khác.

Lo ngại lớn nhất là nếu giá điện giờ cao điểm tăng mạnh trong khi giá giờ thấp điểm không đủ hấp dẫn, nhiều hộ sẽ không có lựa chọn nào khác ngoài việc chấp nhận hóa đơn tiền điện cao hơn.

Chuyên gia: Không phải tăng giá điện mà phản ánh đúng chi phí

Theo TS Nguyễn Huy Hoạch, biểu giá TOU không đơn thuần là thay đổi cách tính tiền điện mà phản ánh bước chuyển trong tư duy điều hành hệ thống điện.

Nếu trước đây mục tiêu chủ yếu là khuyến khích tiết kiệm điện thì hiện nay, trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh và năng lượng tái tạo ngày càng chiếm tỷ trọng lớn, thời điểm sử dụng điện cũng quan trọng không kém sản lượng tiêu thụ.

Chi phí sản xuất điện thay đổi theo từng thời điểm trong ngày. Khi nguồn điện dồi dào hoặc phụ tải thấp, giá thành phát điện thấp hơn. Ngược lại, giờ cao điểm buộc hệ thống phải huy động các nguồn điện có chi phí cao, khiến chi phí cung ứng tăng đáng kể.

Theo ông Hoạch, TOU không phải cơ chế tăng giá điện mà giúp phản ánh sát hơn chi phí thực tế, đồng thời tạo động lực để người dân điều chỉnh thời gian sử dụng điện nếu có điều kiện.

Nếu hàng triệu hộ gia đình dịch chuyển được chỉ một phần nhỏ nhu cầu sang giờ thấp điểm, áp lực đầu tư nguồn điện và lưới điện mới sẽ giảm đáng kể.

Muốn triển khai phải có đủ hạ tầng và công nghệ

Chuyên gia cho rằng điều kiện tiên quyết là hệ thống công tơ điện tử có khả năng ghi nhận chính xác lượng điện tiêu thụ theo từng khung giờ.

Bên cạnh đó, ngành điện cần xây dựng hạ tầng công nghệ thông tin đủ mạnh để xử lý dữ liệu từ hàng triệu khách hàng, đồng thời bảo đảm minh bạch để người dân dễ dàng theo dõi lượng điện sử dụng.

Biểu giá cũng phải được thiết kế hợp lý, tạo đủ chênh lệch giữa giờ cao điểm và thấp điểm để khuyến khích thay đổi hành vi nhưng không gây xáo trộn lớn đối với đời sống.

Về dài hạn, khi công tơ thông minh, điện mặt trời mái nhà, hệ thống lưu trữ điện, xe điện và các thiết bị gia dụng thông minh trở nên phổ biến, biểu giá điện theo giờ sẽ phát huy hiệu quả rõ rệt hơn.

Cần lộ trình để bảo đảm công bằng

TS Ngô Đức Lâm, nguyên Phó Viện trưởng Viện Năng lượng, cho rằng mục tiêu lớn nhất của giá điện theo giờ là điều tiết phụ tải chứ không phải tăng thu.

Tuy nhiên, việc áp dụng với hộ gia đình cần được nghiên cứu kỹ bởi nhu cầu sinh hoạt gắn với thời gian cố định và nhiều trường hợp không thể dịch chuyển sang giờ thấp điểm.

Theo ông, chính sách cần được triển khai theo lộ trình phù hợp, đồng thời tiếp tục bảo đảm an sinh xã hội. Các hộ nghèo và nhóm tiêu thụ điện thấp vẫn cần được hỗ trợ, trong khi những hộ sử dụng nhiều điện có thể chia sẻ chi phí nhiều hơn để bảo đảm công bằng.

Giới chuyên gia cũng thống nhất rằng giá điện theo giờ là xu hướng tất yếu của hệ thống điện hiện đại. Tuy nhiên, thành công của chính sách sẽ phụ thuộc vào mức độ hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, cơ chế giá minh bạch và khả năng thích ứng của người dân, thay vì chỉ thay đổi cách tính tiền điện.