Đào tạo và nâng cao năng lực về tín dụng xanh cho hệ thống ngân hàng, doanh nghiệp

Báo Lao Động xin trích phần tham luận của ông Nguyễn Quang Huy - CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng (Trường Đại học Nguyễn Trãi) - trong khuôn khổ Hội thảo “Khơi thông dòng vốn tín dụng xanh” do Báo Lao Động phối hợp với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam tổ chức ngày 25.4.2025.

Tín dụng xanh - yêu cầu tất yếu trong kỷ nguyên phát triển bền vững

Trong bối cảnh toàn cầu bước vào thời kỳ phục hồi sau đại dịch COVID-19, “phục hồi xanh” không chỉ là một xu hướng chính sách mà đã trở thành một tiêu chuẩn phát triển mới. Các quốc gia đang cạnh tranh không chỉ về tốc độ tăng trưởng, mà còn về năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu và cam kết giảm phát thải. Trong dòng chảy đó, tín dụng xanh nổi lên như một trụ cột chiến lược trong điều hành kinh tế vĩ mô, tài chính - tiền tệ, và quản trị rủi ro hệ thống.

Tín dụng xanh không còn là khái niệm hàn lâm hay giới hạn trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, mà đã mở rộng sang các ngành như nông nghiệp sạch, giao thông bền vững, xây dựng xanh, công nghệ môi trường, và kinh tế tuần hoàn. Đây là công cụ tài chính quan trọng để tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng phát triển bền vững và công bằng.

Việt Nam đã thể hiện cam kết mạnh mẽ trong hành trình chuyển đổi này thông qua: Cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 tại COP26; Kế hoạch hành động quốc gia về tín dụng xanh và ngân hàng xanh do Ngân hàng Nhà nước ban hành (2022); Sự đồng hành ngày càng chủ động của Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, và nhiều ngân hàng thương mại lớn.

Tuy nhiên, những cam kết mạnh mẽ này đang đối mặt với hạn chế về năng lực nội tại, đặc biệt là: Thiếu khung phân loại xanh thống nhất; Thiếu chuyên gia và cán bộ tín dụng được đào tạo bài bản; Doanh nghiệp còn lúng túng trong tiếp cận vốn xanh và xây dựng dự án có yếu tố bền vững.

Điều đó đặt ra yêu cầu cấp thiết: cần một chương trình đào tạo và nâng cao năng lực quy mô lớn, bài bản, có chiều sâu và gắn với thực tiễn, nhằm đồng bộ hóa năng lực của toàn hệ sinh thái - từ hoạch định chính sách, vận hành ngân hàng đến doanh nghiệp triển khai.

Thách thức trong triển khai tín dụng xanh tại Việt Nam

Mặc dù Việt Nam đã thể hiện cam kết mạnh mẽ trong lộ trình chuyển đổi xanh, nhưng triển khai tín dụng xanh trên thực tế vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức căn cơ và hệ thống, đặc biệt khi xét đến đặc thù của nền kinh tế với hơn 90% là doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) - khu vực còn hạn chế đáng kể về năng lực, nguồn lực và tư duy chuyển đổi bền vững.

Đối với các tổ chức tín dụng (TCTD)

- Thiếu khung phân loại xanh thống nhất và chuẩn mực nội địa tương thích quốc tế: Việt Nam hiện vẫn chưa ban hành một khung phân loại xanh mang tính pháp lý toàn diện. Điều này khiến các ngân hàng gặp khó khăn trong xác định và phân loại đúng các khoản vay “xanh”, đồng thời thiếu cơ sở để điều chỉnh chính sách tín dụng, quản trị rủi ro hay báo cáo minh bạch theo thông lệ toàn cầu, các quốc gia phát triển.

- Khó khăn trong nội hàm hóa rủi ro ESG vào quản trị tín dụng: Việc định lượng và tích hợp rủi ro môi trường - xã hội - quản trị (ESG) vào quy trình thẩm định và ra quyết định tín dụng vẫn còn rất sơ khai. Điều này làm giảm hiệu quả trong việc định giá rủi ro bền vững và phát triển các sản phẩm tín dụng phù hợp.

- Thiếu năng lực chuyên môn về tín dụng xanh trong nội bộ ngân hàng: Phần lớn cán bộ tín dụng chưa được đào tạo chuyên sâu về thẩm định các dự án xanh, đánh giá vòng đời phát thải, hay nhận diện các cơ hội chuyển đổi carbon thấp. Nguồn nhân lực này chưa đủ khả năng hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng hồ sơ tín dụng xanh đúng chuẩn.

- Tỉ lệ tín dụng xanh còn rất thấp, chưa lan tỏa đa ngành: Tính đến 2023, tỉ lệ tín dụng xanh ước tính chiếm dưới 5% tổng dư nợ toàn ngành, chủ yếu tập trung vào các dự án năng lượng tái tạo. Các lĩnh vực quan trọng khác như nông nghiệp sạch, công nghiệp tiết kiệm năng lượng, xây dựng xanh hay logistics sạch vẫn chưa được tiếp cận vốn tín dụng một cách bài bản và hiệu quả.

Đối với doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực SMEs

- Thiếu hiểu biết và kỹ năng tiếp cận tín dụng xanh: Đa số SMEs chưa có nhận thức đầy đủ và sâu sắc về giá trị mà tín dụng xanh mang lại - từ khả năng tiếp cận vốn ưu đãi, nâng cao uy tín ESG, đến cơ hội tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu xanh. Điều này khiến họ chưa hình thành động lực nội tại đủ mạnh để chủ động tìm hiểu, học hỏi và chuyển đổi mô hình kinh doanh.

- Khó khăn trong lập hồ sơ tài chính - môi trường đạt chuẩn: Các yêu cầu khắt khe về đánh giá tác động môi trường, đo lường phát thải, báo cáo ESG hay minh bạch tài chính là trở ngại lớn với SMEs - vốn đã thiếu nhân sự chuyên môn và nguồn lực tài chính để thuê tư vấn hoặc đầu tư hệ thống.

- Thiếu động lực chuyển đổi trong ngắn hạn: Chi phí đầu tư cho các giải pháp sản xuất xanh thường cao, thời gian hoàn vốn dài, trong khi cơ chế hỗ trợ của Nhà nước và ngân hàng vẫn chưa đồng bộ và cách tiếp cận chưa nhất quán. Điều này làm triệt tiêu động lực thay đổi của doanh nghiệp trong giai đoạn đầu.

Vai trò chiến lược của đào tạo và nâng cao năng lực

Tín dụng xanh - trụ cột của tài chính bền vững - không thể triển khai một cách hiệu quả nếu thiếu một chương trình đào tạo và nâng cao năng lực quy mô lớn, toàn diện và gắn liền với thực tiễn. Trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, đào tạo không chỉ là một nhu cầu hỗ trợ kỹ thuật mà còn là một chiến lược chuyển hóa tư duy và tạo nền tảng thể chế cho tăng trưởng xanh.

Một hệ thống tài chính xanh hiệu quả cần được xây dựng trên một nền tảng nhân lực đa tầng, liên ngành, được nâng cao năng lực bài bản, có tầm nhìn dài hạn và lan tỏa trên cả chiều rộng (toàn hệ thống) và chiều sâu (chuyên môn hóa).

1. Đào tạo cho cấp hoạch định và điều hành chính sách

Đối với các cơ quan như Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính... cần được đào tạo chuyên sâu về: Xây dựng và cập nhật bộ tiêu chí khung xanh quốc gia, bảo đảm tương thích và linh hoạt với các chuẩn mực toàn cầu; Hệ thống đo lường, giám sát và báo cáo rủi ro ESG gắn với chỉ tiêu vĩ mô và an toàn hệ thống tài chính; Thiết kế chính sách khuyến khích đa ngành, phối hợp giữa tín dụng, thuế, quỹ đầu tư xanh và ưu đãi thị trường.

2. Đào tạo cho cấp quản trị ngân hàng thương mại

Lãnh đạo ngân hàng cần hiểu sâu và chủ động tích hợp tín dụng xanh vào: Chiến lược tăng trưởng và quản trị rủi ro dài hạn, chuyển hướng dần danh mục tín dụng sang các lĩnh vực phát triển bền vững; Xây dựng mô hình định giá rủi ro gắn với ESG, quản trị rủi ro chuyển đổi và rủi ro vật lý; Chuẩn hóa hệ thống báo cáo và giám sát nội bộ, làm nền tảng cho việc gọi vốn quốc tế và niêm yết xanh.

3. Đào tạo cho cán bộ tín dụng - thẩm định - kiểm soát nội bộ

Đây là lực lượng tác nghiệp chủ lực. Họ cần: Kỹ năng thẩm định dự án xanh, đánh giá vòng đời phát thải, xác định tính khả thi tài chính và tác động môi trường; Năng lực chuyển hóa tiêu chí ESG thành chỉ số định lượng, gắn với điều kiện tín dụng và giám sát sau giải ngân; Tư duy quản trị rủi ro bền vững, không chỉ nhìn vào khả năng trả nợ ngắn hạn, mà phải gắn với chuyển đổi dài hạn.

4. Đào tạo cho doanh nghiệp - đặc biệt là khối SMEs

Với hơn 90% doanh nghiệp Việt Nam là vừa và nhỏ, sự hiểu biết và chủ động tiếp cận tín dụng xanh còn rất hạn chế. Đào tạo cần tập trung vào: Cung cấp kiến thức nền tảng về tiêu chí xanh, ESG; Hướng dẫn xây dựng hồ sơ tín dụng xanh, mô hình tài chính carbon thấp, đo lường hiệu quả đầu tư xanh; Nâng cao nhận thức giá trị dài hạn của tín dụng xanh, từ đó tạo động lực chuyển đổi tự thân thay vì chờ sự bắt buộc từ thị trường.

5. Đưa tín dụng xanh vào chương trình đào tạo đại học và các tổ chức nghề nghiệp

Bước đi chiến lược là: Tích hợp tín dụng xanh, ESG, tài chính bền vững vào môn học chính thức tại các trường đại học khối kinh tế, tài chính - ngân hàng, quản trị kinh doanh; Đào tạo đội ngũ giảng viên, chuyên gia tư vấn chuyên nghiệp về tín dụng xanh nhằm xây dựng lực lượng chuyên môn đủ năng lực hỗ trợ triển khai thực tiễn tại các địa phương, hiệp hội doanh nghiệp; Phối hợp với các tổ chức tài chính, hiệp hội ngành nghề, tổ chức các khóa tập huấn tại chỗ cho doanh nghiệp và doanh nhân tại các tỉnh, thành trên toàn quốc.

Tóm lại, tín dụng xanh sẽ không thể “bắt rễ và đơm hoa” nếu chỉ dừng ở chủ trương hay khuyến khích. Đào tạo và nâng cao năng lực là “nền móng thể chế” để xây dựng một hệ sinh thái tài chính xanh hiệu quả, nơi mỗi cá nhân - từ nhà hoạch định chính sách, lãnh đạo ngân hàng, chuyên viên tín dụng đến từng doanh nghiệp nhỏ - đều trở thành một mắt xích chủ động trong hành trình chuyển đổi xanh quốc gia.

Kiến nghị chiến lược - Thiết kế hệ sinh thái đào tạo tín dụng xanh toàn diện

Để tín dụng xanh thực sự trở thành động lực bền vững cho nền kinh tế Việt Nam, cần một hệ sinh thái đào tạo đồng bộ, xuyên suốt và phối hợp chặt chẽ giữa các chủ thể: Nhà nước - Ngân hàng Nhà nước, hệ thống ngân hàng thương mại, các trường đại học, tổ chức đào tạo - tư vấn, và khối doanh nghiệp. Hệ sinh thái này không chỉ truyền đạt kiến thức, mà còn kiến tạo tư duy, kỹ năng, và văn hóa phát triển bền vững trong toàn bộ hệ thống tài chính.

Đối với Nhà nước và Ngân hàng Nhà nước

a. Xây dựng khung năng lực quốc gia về tín dụng xanh:

Khung năng lực này cần định nghĩa rõ các tiêu chuẩn, kỹ năng, năng lực chuyên môn cần thiết cho từng nhóm đối tượng: cán bộ hoạch định chính sách, chuyên viên ngân hàng, doanh nhân, nhà tư vấn, kiểm toán viên và sinh viên khối kinh tế. Đây sẽ là căn cứ để thiết kế chương trình đào tạo, đánh giá năng lực, chứng chỉ hành nghề và chuẩn hóa nghề nghiệp trong tương lai.

b. Thành lập Trung tâm Đào tạo Tín dụng xanh - ESG quốc gia:

Trung tâm này nên được tổ chức theo mô hình đối tác công - tư (PPP), với sự đồng hành của Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, các trường đại học, ngân hàng thương mại lớn, và tổ chức quốc tế như WB, ADB, IFC... Mục tiêu là cung cấp các chương trình đào tạo tiêu chuẩn, tài liệu hướng dẫn thẩm định dự án xanh, các case study điển hình, và nền tảng số để chia sẻ tri thức trong hệ sinh thái tín dụng xanh Việt Nam.

c. Ban hành chỉ đạo tích hợp nội dung xanh vào chương trình đào tạo chính quy:

Bắt buộc các học viện, trường đại học khối tài chính - ngân hàng, kinh tế phải tích hợp tín dụng xanh, ESG, tài chính bền vững vào chương trình đào tạo. Đây là cách để xây dựng thế hệ nhân lực xanh ngay từ giảng đường, tạo nguồn lực chất lượng cao cho thị trường trong 5 - 10 năm tới.

Đối với hệ thống ngân hàng thương mại

a. Xây dựng chiến lược đào tạo nội bộ theo cấp bậc:

Các ngân hàng cần xây dựng lộ trình đào tạo từ cơ bản đến nâng cao, áp dụng mô hình blended learning (kết hợp e-learning, lớp học trực tiếp và đào tạo thực hành theo dự án). Cán bộ từ cấp tín dụng, quản trị rủi ro đến quản lý cấp trung - cao đều cần được cập nhật kiến thức về taxonomy xanh, đánh giá vòng đời phát thải, mô hình định giá rủi ro chuyển đổi...

b. Khuyến khích gắn năng lực ESG - tín dụng xanh với KPI tuyển dụng và thăng tiến:

Ngân hàng cần đưa tiêu chí “năng lực đánh giá ESG, tín dụng xanh” vào hệ thống đánh giá hiệu suất công việc (KPI) và tiêu chí bổ nhiệm. Đây sẽ là động lực để đội ngũ chủ động học hỏi và nâng cao năng lực chuyên môn một cách thực chất.

c. Hợp tác quốc tế để cập nhật chuẩn mực toàn cầu:

Tham gia các chương trình đào tạo của IFC, ADB... hoặc ký kết MOU với các tổ chức tư vấn quốc tế sẽ giúp ngân hàng Việt Nam tiếp cận các khung phân loại xanh, công cụ đo lường rủi ro, công nghệ định giá ESG tiên tiến - tạo nền tảng để vươn ra thị trường vốn xanh toàn cầu.

Đối với doanh nghiệp và tổ chức hỗ trợ

a. Hợp tác tổ chức khóa đào tạo tiếp cận vốn xanh:

Các hiệp hội ngành nghề, doanh nghiệp phòng thương mại, Sở Công Thương các tỉnh cần phối hợp với ngân hàng tổ chức các khóa tập huấn cho doanh nghiệp - đặc biệt là SMEs - về xây dựng dự án xanh, hoàn thiện hồ sơ vay vốn, và thiết lập mô hình kinh doanh carbon thấp.

b. Thúc đẩy hình thành mạng lưới doanh nghiệp xanh:

Cần khuyến khích hình thành các hiệp hội doanh nghiệp xanh tại địa phương, kết nối với ngân hàng, các quỹ đầu tư, tổ chức bảo hiểm rủi ro khí hậu và các đơn vị tư vấn ESG. Đây là nền tảng để chia sẻ kiến thức, lan tỏa thực tiễn tốt và xây dựng thị trường xanh nội địa.

c. Tăng năng lực cho tổ chức kiểm toán, tư vấn độc lập:

Các đơn vị kiểm toán, tư vấn phải được nâng cao năng lực để hỗ trợ doanh nghiệp và ngân hàng trong xác định tính xanh, thẩm định phát thải, đo lường hiệu quả môi trường - xã hội, và lập báo cáo ESG đạt chuẩn quốc tế.

Kết luận

Tín dụng xanh không đơn thuần là dòng vốn - mà là dòng chảy của tri thức, sự chuyển đổi nhận thức và niềm tin vào một tương lai bền vững. Để Việt Nam không đứng bên lề làn sóng tài chính xanh toàn cầu, cần đầu tư mạnh mẽ và quyết liệt vào nâng cao năng lực con người - từ nhà hoạch định chính sách, đội ngũ ngân hàng, doanh nghiệp đến sinh viên hôm nay, những nhà lãnh đạo xanh của ngày mai.

Sự thành công của tín dụng xanh không nằm ở con số dư nợ hiện tại, mà nằm ở khả năng kiến tạo một hệ sinh thái học tập - đào tạo - đổi mới đồng bộ, nơi mọi chủ thể đều được trang bị đủ năng lực để đóng vai trò tích cực trong hành trình chuyển đổi bền vững.

Hệ sinh thái tín dụng xanh Việt Nam sẽ không thể bền vững nếu thiếu sự đầu tư dài hạn vào con người - tài sản quý giá nhất trong hành trình hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững đến năm 2050.

(link nguồn: https://laodong.vn/kinh-doanh/dao-tao-va-nang-cao-nang-luc-ve-tin-dung-xanh-cho-he-thong-ngan-hang-doanh-nghiep-1496856.ldo)