Đằng sau cái tát: Mặt nạ quyền lực, suy nghĩ hợp lý bị đánh cắp và sự tiến hóa sinh tồn của con người

Hôm qua 26.5, khi phóng viên hãng thông tấn Associated Press hướng máy quay vào máy bay của chính phủ Pháp dừng ở sân bay Nội Bài để ghi lại trong thời gian thực chuyến thăm Việt Nam của tổng thống Pháp, thì một sự kiện AP không chờ đợi đã xảy ra: đệ nhất phu nhân Brigitte Macron giơ tay ra và đẩy mặt chồng khi cửa máy bay vừa mở. Cú đẩy bằng cả hai tay mạnh tới mức ông Macron mất cân bằng.

Macron ngạc nhiên, nhưng khi nhận ra camera hướng vào, ông nhanh chóng lấy lại bình tĩnh và quay ra vẫy tay chào. Vì hầu hết cơ thể bà Brigitte Macron bị máy bay che khuất nên không thể nhìn thấy biểu cảm khuôn mặt hoặc ngôn ngữ cơ thể của vợ ông.

Sự cố này được một nửa số hãng truyền thông lớn thế giới và một nửa công chúng có xu hướng tự do chia sẻ, đồng tình với thông cáo báo chí của Điện Elysee - phủ tổng thống Pháp gọi sự cố này là "trò đùa vui vẻ" và họ còn đi xa hơn cường điệu rằng đây là cử chỉ đáng yêu của cặp đôi tiêu biểu cho tình yêu đúng nghĩa.

Một nửa công chúng khác với xu hướng bảo thủ thì lại có lý giải trái ngược rằng đây là sự cố phơi bày góc khuất thực sự của cuộc hôn nhân đầy mâu thuẫn và tương tự nhóm này cũng đi xa hơn thay gọi sự kiện như tai nạn vô tình bằng nhận xét là bạo hành gia đình.

Sự phân cực có nhận định khác biệt lớn thành đối lập về cùng một sự việc, hóa ra lại tiết lộ nhiều hơn về 'người xem' hơn là bản thân hành động mà họ chứng kiến: khi một sự kiện không hề mơ hồ được diễn giải theo hướng trái ngược hoàn toàn.

Là một loài, con người đã tiến hóa với độ nhạy cảm cao hơn đối với các tín hiệu phi ngôn ngữ. Kỹ năng sinh tồn này, để diễn giải một hành động, một cử chỉ hoặc biểu cảm khuôn mặt là an toàn hay đe dọa, đã được mài giũa qua hàng triệu năm tiến hóa.

Hệ quả là con người có thể phân biệt được cả dấu hiệu "tinh tế" nhất, như chuyển động nhấp nháy trong bóng tối, việc phân biệt nó là con mồi hay loại săn mồi trong thiên nhiên hoang dã, có thể quyết định sự sống hay cái ch ết.

Những bản năng nguyên thủy này vẫn tồn tại cho đến ngày nay, ăn sâu vào hệ thống dây thần kinh nhận thức của chúng ta. Sự tiến hóa này giúp con người trong việc sinh tồn, ví dụ như trong cuộc sống hiện đại, mọi người nhận biết gần chính xác tốc độ của phương tiện giao thông khi ta lưu thông trên đường, một kỹ năng nếu không có sẽ có thể mất mạng.

Trở lại sự cố vợ chồng tổng thống Pháp tại sân bay Nội Bài, về mặt logic thì "kỹ năng" quan sát đã tiến hóa đã "ngấm" trong từng tế bào và não bộ, đáng lý họ có thể đưa ra phán đoán nhanh chóng và chính xác sự thật dựa trên xem thước film do hãng AP ghi lại.

Sự cố này, khi được xem xét bằng lăng kính tiến hóa, đã cho thấy nghịch lý: nếu bản năng của con người được tinh chỉnh như vậy, thì làm sao cùng một cử chỉ có thể được diễn giải theo những cách hoàn toàn khác nhau như vậy?

Có điều gì đó bất thường ở đây, phải chăng những bản năng quan sát giúp sinh tồn hình như đã bị mất đi, hay con vi rút nào đó đã "ăn mất" những tế bào sinh tồn quý giá của họ, liệu có giống như trường hợp chứng nghiện làm thay đổi cấu trúc của não bộ như trong các nghiên cứu y học về sự nghiện ngập của con người ?

Sự cố vợ chồng tổng thống Pháp tại sân bay Nội Bài, dưới "con mắt" quan sát và diễn giải của truyền thông, thực tế lại tiết lộ bản chất khuynh hướng chính trị của kênh truyền thông lớn thế giới hơn là cách họ mong muốn tìm sự thật về sự cố này.

Các biên tập, phóng viên và nhà bình luận của những hãng truyền thông hàng đầu họ là các "phù thủy" về thuật nhào nặn các con chữ. Nhiều năm rèn giũa kỹ thuật tranh luận khiến họ [nếu muốn] có thể đóng bất cứ vai nào trái - phải trong cùng một cuộc trao đổi bằng kỹ thuật ngụy biện được che giấu.

Nên sự phân nhánh này phản ánh lý thuyết thiết lập chương trình nghị sự, trong đó các kênh truyền thông định hình cách công chúng nhận thức các sự kiện và củng cố thiên kiến ​​xác nhận, trong đó người xem, người đọc tìm kiếm những câu chuyện phù hợp với các niềm tin đã có từ trước: họ tin những gì họ muốn tin.

Đó là khía cạnh lăng kính phương tiện truyền thông và sự chiếu rọi chính trị đảng phái hay ý thức hệ tự do hay bảo thủ.

Con nghiện kể chuyện và sự nghiện cốt truyện.

Nếu đối tượng được [hoặc bị] quan sát, bất ngờ không chuẩn bị, thì dù là chính trị gia lão luyện hay diễn viên dày đặc kinh nghiệm, trong hầu hết trường hợp sẽ phô bày trạng thái thực sự của họ.

Bất cứ ai, không cần phải là chuyên gia ngôn ngữ cơ thể được đào tạo cũng có thể biết hoặc cảm nhận đối tượng đang trong trạng thái vui hay buồn, sự khó chịu hoặc ấm áp trong một khoảnh khắc.

Tuy nhiên, khi dư luận phân cực sâu sắc thì suy nghĩ hợp lý sẽ bị đánh cắp. Tâm lý học hành vi có một thuật ngữ cho điều này: lý luận có động cơ. Thuật ngữ này đề cập đến cách mọi người xử lý thông tin một cách có chọn lọc để phù hợp với niềm tin của họ.

Trong bối cảnh xã hội hiện tại, tất cả điểm yếu của con người này được lợi dụng và khuếch đại tới cực đoan bởi các tập đoàn truyền thông mạng xã hội - các "Big Tech".

Để tối đa lợi nhuận, các tập đoàn được cho là đã xây dựng các thuật toán lưu giữ người dùng ở lại lâu hơn bằng cách "nhồi" liên tục cùng loại thông tin và nội dung dựa trên dữ liệu data của người dùng khiến hậu quả còn khó lường hơn nữa: những nhóm con người 'chọn phe' [tự nguyện hoặc bị thao túng] sẽ mắc trong đám "mạng nhện" mà họ hầu như không có cơ hội thoát ra - họ đã trở thành "sản phẩm" từ quan điểm cực đoan đơn cực, thiên kiến chủ quan đến chính trị đảng phái tự do hay bảo thủ.

Trở lại câu hỏi trong phần dẫn nhập: Nếu nhóm con người nhìn thấy "mầu xanh" và sau đó họ cùng thành thật tin rằng chúng là "mầu đỏ" là bởi vì tất cả đều rập khuôn theo "sứ giả" của băng nhóm - những bình luận chính trị hàng top của Big Media rằng: bạn chớ nên tin vào "mắt" của mình.

Vậy con vi rút nào đó đã "ăn mất" những tế bào sinh tồn quý giá của họ ?

Và liệu có giống như trường hợp chứng nghiện làm thay đổi cấu trúc của não bộ như trong các nghiên cứu y học về sự nghiện ngập của con người ?

Quá trình thụ động bị thao túng đến chủ động tự nhồi nhét quan điểm đơn cực, củng cố thiên kiến chủ quan đến chính trị ý thức hệ mạnh mẽ chắc chắn làm xói mòn tính linh hoạt nhận thức tự nhiên của não, làm suy yếu tư duy phản biện và cơ hội tiếp cận thông tin đa chiều.

Sự cố "người xem" diễn giải sự cố của vợ chồng tổng thống Macron là một ví dụ điển hình cho thấy sự phi lý, danh sách các chủ đề còn kéo dài từ chọn phe trong chính trị tại Hoa Kỳ, lý giải cuộc chiến Nga Ucraina đến chiến tranh thương mại Hoa Kỳ Trung Quốc hay quan hệ nội bộ Châu Âu.

Vấn đề sâu sắc hơn là dường như có một tỉ lệ cường độ những chủ đề phân cực càng nhiều, thì số lượng nhóm con người tự thấy họ có "sứ mệnh" phải làm để bảo vệ, bao biện bằng mọi cách, sẵn sàng trả giá cho quan điểm đơn cực và thiên kiến chủ quan của mình và đội nhóm không chính thức.

"Sứ mệnh" ảo giác này, giống như một sự đi tìm khoái cảm và thôi thúc được thỏa mãn.

Khía cạnh phi lý trí này rất giống kết luận nghiên cứu về chứng nghiện và nhận thức của những nhóm người nghiện: cấu trúc não bộ của người nghiện ngập có sự thay đổi: nhà khoa học thần kinh nhận thức Marc Lewis kết luận trong nghiên cứu của mình rằng não bộ của người nghiện ngập đòi hỏi phải thực hiện những gì nó được cho là phải làm: tìm kiếm khoái cảm và sự giải thoát trong bối cảnh mà họ cho rằng thế giới là một nơi không hợp tác.

Bầy đàn hay xã hội học về nhận thức của đám đông.

Trong những khoảnh khắc không hề mơ hồ nhưng nếu nó quan trọng, những người thiếu dũng khí thường tìm kiếm tín hiệu từ người khác về cách cảm nhận. Đây chính là bản chất của hành vi bầy đàn, một khái niệm trong tâm lý học xã hội.

Bất kể trí thông minh hay trình độ học vấn, nhiều cá nhân mặc định phản ứng "an toàn" được thể hiện bởi nhóm của họ.

Như một ẩn dụ: bộ não con người, ngay cả khi có học vị tiến sĩ hay giáo sư vẫn có thể đi theo bầy như một con trong bầy, được dẫn dắt bởi một hoặc hai con chó "sủa ra" những tín hiệu đảng phái.

Sự lan truyền của clip Macron trên mạng xã hội phản ánh động lực này. Người dùng lặp lại những diễn giải và tập hợp xung quanh các hashtag mà bộ não đã tê liệt của họ đã mất khả năng suy nghĩ phản biện.

Quanh các hashtag có các từ khóa như các mật ngữ, nơi đó không có không gian cho tư duy độc lập, tất cả cùng chia sẻ sự thù ghét với những ai trái thiên kiến của họ và ngược lại yêu mến với đội ngũ - những đồng minh cùng quan điểm.

Đọc vị Người Đọc.

Khoảnh khắc đệ nhất phu nhân Brigitte Macron "tát" vào mặt chồng mình - tổng thống nước Pháp trên đường băng ở Việt Nam, nó không tốt nhưng cũng không quá xấu. Nó đơn giản là một tai nạn, khi bất ngờ khoảng khắc riêng tư không kiềm chế bị ghi lại trước ống kính truyền thông.

Đối với số ít nghiên cứu chính trị quốc tế, tư duy độc lập thì sự kiện này không bất ngờ, tất cả chỉ khẳng định điều đã biết từ lâu: chính trị gia họ có góc khuất như bất kỳ ai khác.

Như bất kỳ ai khác, các "nhân vật công chúng" về bản chất có ba con người, ba bản sắc có thể khác biệt. Ngoài con người public của chính trị gia, họ cũng là con người cá nhân với những gì được thể hiện với đồng nghiệp và người quen và con người bản ngã thô sơ, dễ bị tổn thương mà chỉ gia đình và người thân mới biết.

Khoảng khắc trên sân bay Nội Bài, hóa ra lại tiết lộ về "người đọc" nhiều hơn là chính bản thân sự kiện.

Nó phản ánh cách phương tiện truyền thông, xã hội và tâm trí con người diễn giải một sự kiện rõ ràng nhưng được gán ý nghĩa khác hẳn và phơi bày những thành kiến ​​bên trong.

Và bất kể máy quay ghi lại hành động, thì câu chuyện thực sự nằm trong tâm trí của người xem.

Sự cố "người xem" diễn giải sự cố của vợ chồng tổng thống Macron là phần nổi của tảng băng trong các phân cực gây ra những phản hồi phi lý trí diễn giải bất kỳ sự việc, hành vi liên quan đến các chủ đề kéo dài từ chọn phe trong chính trị tại Hoa Kỳ, lý giải cuộc chiến Nga Ucraina đến chiến tranh thương mại Hoa Kỳ Trung Quốc hay quan hệ nội bộ Châu Âu, có lẽ là liệu đã đến lúc nên trở thành một dự án nghiên cứu tâm lý về cách con người chìm quá sâu vào quan điểm đơn cực và thiên kiến xác nhận có thể làm suy yếu bản năng và lý trí.