Cuộc tấn công vào Israel và Iran có thể thay đổi cục diện khu vực Trung Đông

Đêm thứ Năm, Israel phát động hàng loạt cuộc tấn công trực diện quy mô lớn vào Iran. Mặc dù khói lửa vẫn chưa tan, các chuyên gia hàng đầu của CFR về khu vực đã nhóm họp để đánh giá tình hình hiện tại và dự báo diễn biến tiếp theo.

https://www.cfr.org/.../israel--iran-strikes-change...

(Bài viết của Michael Froman, Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR), ngày 13/6/2025)

CHUYỆN GÌ ĐÃ XẢY RA VÀ VÌ SAO LẠI VÀO THỜI ĐIỂM NÀY?

Việc Israel có thể tấn công Iran đã được bàn đến trong nhiều năm, thậm chí hàng thập kỷ. Vậy tại sao lại xảy ra vào lúc này? Có nhiều lý do hợp lý. Thời hạn 60 ngày của Tổng thống Trump cho đàm phán hạt nhân đã kết thúc, loại bỏ trở ngại từ phía Mỹ trong việc Israel tiếp tục hành động quân sự. Thêm vào đó, chỉ trích bất thường từ Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế hồi tuần trước, rằng Iran tiếp tục che giấu hoạt động làm giàu Uranium và có thể đẩy nhanh chương trình vũ khí hạt nhân, chính là yếu tố thúc đẩy khác.

Mở rộng hơn, “luật chơi” tại Trung Đông đã thay đổi cơ bản trong vài năm qua. Như Steven Cook và Elliott Abrams nhận xét, sau ngày 7/10, Israel đã tự tin sử dụng sức mạnh quân sự để tiêu diệt Hamas, Hezbollah và phần lớn mạng lưới ủy nhiệm của Iran. Iran chính quốc luôn là mục tiêu khó nhằn, nhưng sau chuỗi tấn công kỹ thuật cao, đặc biệt các chiến dịch tháng 10/2023 và tháng 4/2024 phá hủy mạng lưới phòng không hiện đại của Iran, Israel có thể nhận thấy khoảng thời gian tiến hành còn mở và đang dần đóng lại.

Israel đã đặt cược vào TT Trump. Mặc dù ban đầu ông Trump phản đối, sau cùng ông vẫn ca ngợi cuộc tấn công là “tuyệt vời.” Elliott cho rằng, điều này “gợi nhớ đến vụ Israel không kích lò phản ứng hạt nhân Syria năm 2007: khi đó, tổng thống Bush muốn xử lý qua kênh ngoại giao và IAEA, nhưng Israel đáp: ‘không đủ; chúng tôi sẽ tự xử lý.’ Và Bush nói: ‘Thôi các anh cứ làm.’”

Ý NGHĨA ĐỐI VỚI IRAN

Đây là cuộc tấn công gây thiệt hại nặng nề nhất từ trước tới nay – cả về mục tiêu và sự ảnh hưởng đến tính chính danh của chính quyền.

Theo đánh giá sơ bộ, Israel đã tiêu diệt phần lớn chỉ huy quân sự Iran: tư lệnh Vệ binh Cách mạng Hossein Salami; tổng tham mưu trưởng Mohammad Bagheri; chỉ huy hàng không vũ trụ Vệ binh Amir Ali Hajizadeh; và chỉ huy Quds Force Ismail Ghaani. Ít nhất 20 tướng lĩnh cao cấp, hai nhà khoa học hạt nhân và một thành viên đoàn đàm phán hạt nhân Iran cũng bị tiêu diệt. Mặc dù có thể bổ nhiệm người thay thế, nhưng những đòn tấn công này sẽ làm rối loạn khả năng chỉ huy và buộc các lãnh đạo còn lại lẩn trốn. Israel cũng phá hủy các cơ sở drone, tên lửa đạn đạo và hệ thống phòng không còn lại, đồng thời nhắm vào các cơ sở làm giàu uranium Natanz và Fordow – dù mức độ thiệt hại chưa rõ.

Israel không tấn công lãnh tụ tối cao Khamenei, Tổng thống Pezeshkian hay cơ sở năng lượng lớn của Iran, nhưng không có nghĩa những mục tiêu này vĩnh viễn không nằm trong danh sách.

THÁCH THỨC CỦA IRAN

Iran đang đối mặt với những lựa chọn chiến lược cam go. Mặc dù đã phóng tên lửa trả đũa, nhưng với tổn thất từ các đợt tấn công Israel, khả năng đáp trả của họ đã giảm sút đáng kể. Quân đội Mỹ và đồng minh khu vực cũng đã can thiệp ngăn chặn tên lửa và drone Iran. Theo Henri Barkey, Iran vẫn có thể trả đũa qua lực lượng ủy nhiệm, nhưng họ đã suy yếu rất nhiều. Khả năng đáp trả tương xứng hiện rất khó khăn và Iran đang yếu nhất trong nhiều năm qua.

Iran còn đối mặt lựa chọn hạt nhân: tiếp tục chạy đua vũ khí hay giữ chiến lược “kề ngưỡng hạt nhân.” Dù vẫn là thành viên Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), họ đã vi phạm nghĩa vụ báo cáo với IAEA. Câu hỏi đặt ra: Iran có rút khỏi NPT?

Về nội bộ, Steven nhận định Israel muốn làm suy yếu chế độ, tạo điều kiện để người dân lật đổ. Trong nước, quan hệ giữa quân đội và dân sự căng thẳng, nền kinh tế chịu áp lực, thất bại trong bảo vệ lãnh thổ, và nghi ngờ về khoản đầu tư hạt nhân nhiều tỷ đô la tạo nên sự bất mãn trong xã hội. Theo Ray Takeyh: “Mối liên kết giữa nhà nước và xã hội đã bị đứt gãy từ lâu. Giờ câu hỏi là liệu xã hội có thể giành ưu thế ngay cả khi nhà nước yếu đi không?”

GÓC NHÌN CỦA ISRAEL

Israel đã phát tín hiệu sẽ tiếp tục tấn công Iran. Tuy nhiên, họ chưa xác định mức chịu đựng nếu Iran trả đũa đến đâu. Trên báo chí Israel, họ nhấn mạnh sẽ tấn công cơ sở dầu mỏ và thậm chí cả lãnh tụ tối cao nếu Iran đáp trả nghiêm trọng vào khu dân cư. Đây sẽ là bước leo thang mạnh, có thể vấp phải phản đối từ Mỹ và các nước trong khu vực. Tình trạng thương vong dân sự và quân sự từ tên lửa Iran vào Tel Aviv sẽ là yếu tố quyết định.

Ý NGHĨA ĐỐI VỚI MỸ

Mỹ không tham gia trực tiếp tấn công, nhưng TT Trump tuyên bố sẵn sàng bảo vệ Israel nếu Iran trả đũa, và kêu gọi Tehran trở lại bàn đàm phán. Trên mạng xã hội Truth Social, TT Trump viết: “Đã có nhiều cái chết và tàn phá, nhưng vẫn còn thời gian để chấm dứt cuộc thảm sát này... Iran phải thỏa thuận trước khi chẳng còn gì để cứu vãn.” Tuy nhiên, Mỹ có thể sẽ không tham gia tấn công chủ động vào Iran – ít nhất hiện tại. Elliott, cựu Đặc phái viên Trump, nhận định: “Chỉ khi có người Mỹ bị giết thì Mỹ mới can thiệp – và tôi không nghĩ Iran điên đến mức đó.”

TÁC ĐỘNG ĐỐI VỚI KHU VỰC

Chưa thể xác định chính xác Israel sẽ thay đổi Trung Đông ra sao, nhưng rõ ràng hành động đã làm thay đổi an ninh khu vực chỉ trong chưa đầy hai năm.

Ed Husain cho rằng: “Chúng ta đang chứng kiến sự kết thúc của nhiều lực lượng thân Iran và sự hợp tác chặt chẽ giữa Mỹ và các quốc gia vùng Vịnh để thiết lập cấu trúc an ninh mà Iran muốn phá hủy. Về tổng thể, cuộc tấn công của Israel củng cố vị thế Mỹ tại khu vực.” Một cuộc chiến khu vực quy mô lớn vẫn có thể xảy ra, nhưng với năng lực trả đũa và phòng thủ của Iran giảm sút, chưa rõ Iran đủ sức hoặc muốn mở chiến tranh.

Liệu một trật tự mới ổn định sẽ hình thành hay khu vực sẽ hỗn loạn hơn dưới “luật chơi mới” – điều này sẽ sáng tỏ trong vài tuần tới./.