Chuyên gia cảnh báo: AI đang âm thầm “giết chết” tư duy con người

Một bác sĩ tâm thần từng đưa ra cảnh báo sớm về những hệ lụy tâm lý từ trí tuệ nhân tạo (AI) nay tiếp tục gióng lên hồi chuông mới: AI không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần, mà còn có thể làm suy yếu nền tảng trí tuệ của cả một thế hệ.

Theo Søren Dinesen Østergaard, bác sĩ tâm thần người Đan Mạch, nhân loại đang dần “vay mượn trí tuệ của máy móc” và phải đối mặt với một khoản “nợ nhận thức” khổng lồ – cái giá phải trả cho sự tiện lợi mà AI mang lại.

“Nợ nhận thức”: Khi bộ não ngừng vận động

Trong thư gửi tới tạp chí khoa học Acta Psychiatrica Scandinavica, Østergaard cảnh báo rằng việc phụ thuộc quá mức vào chatbot AI đang âm thầm làm suy giảm các năng lực trí tuệ cốt lõi của con người, bao gồm: Khả năng tư duy phản biện; Kỹ năng viết và diễn đạt; Năng lực nghiên cứu độc lập; Khả năng giải quyết vấn đề phức tạp.

Theo ông, tư duy khoa học không phải là năng lực bẩm sinh mà là kết quả của quá trình rèn luyện lâu dài. Khi AI đảm nhận những nhiệm vụ khó khăn thay con người, não bộ sẽ mất dần cơ hội “tập luyện”, dẫn đến suy giảm năng lực nhận thức theo thời gian.

Hiện tượng này được gọi là “giảm tải nhận thức” (cognitive offloading) – khi con người chuyển giao các nhiệm vụ trí tuệ cho công cụ bên ngoài thay vì tự xử lý.

Nhà thần kinh học Umberto León Domínguez từ Đại học Monterrey cũng đồng tình với quan điểm này, cho rằng việc lạm dụng AI có thể khiến những “cơ bắp trí tuệ” của con người dần teo lại vì không còn được sử dụng thường xuyên.

Nghịch lý AlphaFold2: AI được tạo ra bởi những bộ não không có AI

Để minh họa cho luận điểm của mình, Østergaard đưa ra một ví dụ đầy tính nghịch lý liên quan đến công trình AlphaFold2 – hệ thống AI đột phá có khả năng dự đoán cấu trúc protein với độ chính xác cao.

Hai nhà khoa học Demis Hassabis và John Jumper, những người đứng sau thành tựu này, đã được trao giải Nobel Hóa học năm 2024 nhờ đóng góp mang tính cách mạng cho khoa học sinh học.

Tuy nhiên, theo Østergaard, chính việc họ trưởng thành trong thời kỳ chưa có AI tạo sinh phổ biến đã đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành năng lực tư duy sâu sắc.

Ông lập luận rằng nếu các nhà khoa học này có sẵn AI để làm thay các nhiệm vụ phức tạp từ khi còn trẻ, họ có thể đã không phát triển được mức độ tư duy độc lập và chiều sâu cần thiết để tạo ra những đột phá mang tính lịch sử như AlphaFold2.

Nói cách khác, AI có thể đang tạo ra một nghịch lý: chính công cụ mạnh mẽ nhất của trí tuệ nhân loại lại có nguy cơ làm suy yếu khả năng tạo ra những trí tuệ vĩ đại tiếp theo.

Nguy cơ hình thành một thế hệ “biết dùng nhưng không hiểu”

Østergaard cảnh báo rằng nếu xu hướng phụ thuộc vào AI tiếp tục, xã hội có thể đang đào tạo ra một thế hệ:

Điều này có thể dẫn đến sự suy giảm số lượng những bộ óc đột phá – những cá nhân có khả năng tạo ra các bước tiến khoa học mang tính cách mạng.

Ông nhận định rằng cơ hội xuất hiện những bộ óc xuất chúng như Hassabis hay Jumper có thể giảm đáng kể trong tương lai nếu con người không còn trải qua quá trình rèn luyện trí tuệ sâu sắc như các thế hệ trước.

Cái giá tiềm ẩn của kỷ nguyên tiện lợi

AI đang mở ra những cơ hội chưa từng có, từ tăng năng suất lao động đến thúc đẩy tiến bộ khoa học. Tuy nhiên, cảnh báo của Østergaard cho thấy công nghệ này cũng mang theo những rủi ro mang tính nền tảng đối với trí tuệ con người.

Nếu sự tiện lợi khiến con người ngừng tư duy, ngừng nghiên cứu và ngừng đặt câu hỏi, những đột phá khoa học – vốn luôn đòi hỏi sự kiên trì, tò mò và nỗ lực trí tuệ phi thường – có thể trở nên ngày càng hiếm hoi.

Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra không còn là AI có thể làm được gì cho con người, mà là con người sẽ còn giữ được bao nhiêu khả năng tư duy khi ngày càng phụ thuộc vào AI.

Đó có thể là thách thức lớn nhất của kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.