Chiến sự Iran vượt khỏi Trung Đông, thế giới dần bị kéo vào vòng xoáy mới

Nhiều quốc gia vẫn muốn giữ khoảng cách với cuộc xung đột đang leo thang quanh Iran. Nhưng thực tế cho thấy, càng cố đứng ngoài, họ càng khó tránh bị cuốn vào quỹ đạo của một cuộc chiến đang mở rộng nhanh hơn dự đoán.

Trong lịch sử hiện đại, chiến tranh hiếm khi dừng lại ở ranh giới của hai bên tham chiến. Mỗi cuộc xung đột đều tạo ra một lực hút riêng, kéo thêm các chủ thể khác nhập cuộc theo thời gian. Tuy nhiên, lần này, sau loạt đòn không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran cuối tháng 2, lực lan tỏa ấy gần như diễn ra ngay lập tức.

Theo phân tích của The New York Times, Tehran không lựa chọn phản ứng theo cách phòng thủ truyền thống. Thay vào đó, Iran mở rộng chiến trường gần như đồng thời trên nhiều hướng: từ các mục tiêu quân sự tại khu vực Vùng Vịnh, các cơ sở liên kết với phương Tây, cho tới những điểm chạm nhạy cảm liên quan trực tiếp tới hệ thống an ninh của NATO.

Không chỉ dừng ở việc đáp trả Mỹ và Israel, Tehran còn thử thách giới hạn của các liên minh quốc tế khi tên lửa được cho là đã bay vào không phận Turkey - một diễn biến khiến căng thẳng lập tức vượt khỏi phạm vi song phương.

Mặt trận mở rộng từ Địa Trung Hải tới Nam Á

Các lực lượng đồng minh của Iran cũng nhanh chóng gia tăng hiện diện. Tại Lebanon, giao tranh giữa Hezbollah và Israel đã đẩy khu vực biên giới phía bắc Israel trở thành một mặt trận nóng mới.

Trong khi đó, vụ tấn công nhằm vào căn cứ quân sự của United Kingdom tại Cyprus khiến châu Âu buộc phải điều chỉnh trạng thái. Các đợt điều động quân sự tới Đông Địa Trung Hải được triển khai dồn dập hơn, dù nhiều chính phủ châu Âu vẫn công khai giữ quan điểm tránh can dự trực tiếp.

Xung đột tiếp tục lan xa về phía châu Á sau sự cố một tàu chiến Iran bị đánh chìm ngoài khơi Sri Lanka trong một chiến dịch do Mỹ tiến hành. Từ đây, cuộc chiến không còn là vấn đề riêng của Trung Đông mà bắt đầu chạm vào những đường nứt địa chính trị vốn tồn tại từ trước.

Ukraine được cho là đã tăng cường hệ thống phòng không nhằm bảo vệ các cơ sở quân sự liên quan tới Mỹ, trong khi Russia bị cáo buộc cung cấp dữ liệu vệ tinh hỗ trợ Iran trong lựa chọn mục tiêu.

Hormuz và cú sốc năng lượng mới của thế giới

Một trong những tác động mạnh nhất đến từ khu vực năng lượng.

Các đợt tấn công của Iran quanh Strait of Hormuz đã làm gián đoạn nghiêm trọng hoạt động vận chuyển dầu mỏ - tuyến huyết mạch mà phần lớn năng lượng thế giới phải đi qua.

Nguy cơ đứt gãy nguồn cung buộc India và Pakistan phải triển khai tàu chiến hộ tống tàu dầu, một động thái hiếm hoi cho thấy mức độ rủi ro đã vượt xa những căng thẳng thông thường trong khu vực.

Giá dầu vì thế nhanh chóng vượt ngưỡng 100 USD/thùng, làm dấy lên lo ngại về một chu kỳ lạm phát mới trên toàn cầu - đúng vào thời điểm nhiều nền kinh tế lớn vẫn chưa hoàn toàn phục hồi sau các cú sốc trước đó.

“Trận chiến cuối cùng” trong tính toán của Tehran

Theo bà Mona Yacoubian, Giám đốc Chương trình Trung Đông tại Center for Strategic and International Studies, giới lãnh đạo Iran có thể đang nhìn cuộc đối đầu hiện nay như một thời điểm mang tính quyết định.

Từ góc nhìn của Tehran, đây không đơn thuần là một vòng leo thang mới, mà có thể là cuộc chiến định hình tương lai tồn tại của chế độ.

Sau các đợt không kích khiến nhiều nhân vật quân sự cấp cao thiệt mạng, Iran đang chuyển từ trạng thái phòng thủ sang chiến lược kéo dài chi phí chiến tranh cho đối phương: mở rộng xung đột, phân tán áp lực và khiến cái giá Washington phải trả ngày càng lớn hơn về quân sự, kinh tế lẫn chính trị.

Những đòn đánh nhằm vào hạ tầng năng lượng tại các quốc gia Arab thân Mỹ, cùng việc gây sức ép lên các tuyến hàng hải chiến lược, cho thấy Tehran đang cố biến chiến trường thành gánh nặng toàn cầu.

Châu Âu muốn đứng ngoài, nhưng ngày càng khó

Dù nhiều căn cứ bị đe dọa và không phận NATO bị thử thách, các nước châu Âu vẫn thận trọng tránh bước vào cuộc chiến theo nghĩa đầy đủ.

Tuy nhiên, khi rủi ro năng lượng tăng lên và thương mại hàng hải đối mặt bất ổn kéo dài, khả năng duy trì lập trường đứng ngoài đang trở nên mong manh.

Lệnh ngừng bắn giữa Israel và Hezbollah tại Lebanon đã đổ vỡ. Trong khi đó, lực lượng Houthis tại Yemen được dự báo có thể sớm gia nhập xung đột, đe dọa biến Red Sea thành một nút thắt thương mại toàn cầu thứ hai sau Hormuz.

Không gian ngoại giao thu hẹp nhanh chóng

Khi ngày càng nhiều chủ thể bị kéo vào cuộc, xung đột không còn vận hành theo logic kiểm soát của riêng bất kỳ bên nào.

Các chuyên gia cảnh báo, động lực leo thang hiện nay đang vượt ra ngoài ý chí chính trị của từng quốc gia đơn lẻ.

Và giống như nhiều cuộc chiến trong lịch sử, điều đáng lo ngại nhất là: tình hình có thể còn phải xấu thêm, trước khi xuất hiện bất kỳ cơ hội hạ nhiệt nào.