Các nước huy động vàng trong dân như thế nào

Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ, Indonesia cho phép người dân mang vàng đến các ngân hàng, có thể gửi giữ hộ hoặc thậm chí nhận tiền lãi từ kim loại quý.

Vàng là tài sản trú ẩn an toàn trong thời kỳ biến động kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, nhiều nhà đầu tư coi đây là khoản đầu tư "chết", ở cả cấp độ cá nhân lẫn nền kinh tế, do không tạo ra giá trị sản xuất. Vấn đề này càng rõ rệt ở các quốc gia tiêu thụ vàng lớn, như Ấn Độ.

Hôm 10/5, tại một sự kiện ở Hyderabad, Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi kêu gọi người dân ngừng mua vàng, hạn chế làm đám cưới ở nước ngoài và đi du lịch để tiết kiệm ngoại hối. Các biện pháp này được đưa ra trong bối cảnh nền kinh tế Ấn Độ đứng trước thách thức lớn. Cuộc khủng hoảng năng lượng do xung đột tại Trung Đông đang gây sức ép lên dự trữ ngoại hối và đồng rupee nước này.

Ấn Độ là nước tiêu thụ vàng lớn thứ hai và cũng là một trong những nước nhập khẩu vàng lớn nhất thế giới. Trên India Today, Akshat Garg, Giám đốc Nghiên cứu và Sản phẩm tại Choice Wealth Private cho biết nhập khẩu vàng của Ấn Độ trong tài khóa 2025 khoảng 58-60 tỷ USD - thuộc nhóm cao nhất đến nay. Nhu cầu đôla Mỹ để nhập khẩu tăng sẽ càng gây sức ép lên đồng rupee nước này.

Từ nhiều năm qua, giới chức Ấn Độ đã thực hiện nhiều chính sách nhằm thuyết phục người dân giảm mua vàng. Nổi bật là Chương trình Tiền tệ Hóa vàng (Gold Monetisation Scheme - GMS), được chính phủ công bố năm 2015. Theo Bộ Tài chính Ấn Độ, mục tiêu của họ là huy động vàng nhàn rỗi của các hộ gia đình và các tổ chức, nhằm sử dụng cho mục đích hữu ích hơn và trong dài hạn sẽ giảm phụ thuộc vào nhập khẩu vàng. Chương trình này kết hợp và cải tổ hai chương trình trước đó là Gold Deposit Scheme (Gửi tiết kiệm vàng) và Gold Metal Loan (Cho vay vàng).

Khách hàng xem trang sức tại một hàng vàng ở Mumbai (Ấn Độ) tháng 11/2021. Ảnh: Reuters

Theo quy định, người nắm giữ vàng có thể mang sản phẩm đến các Trung tâm Thu nhận và Kiểm định độ tinh khiết được Cục Tiêu chuẩn Ấn Độ (BIS) chứng nhận. Sau đó, họ sẽ nhận chứng chỉ tiền gửi phát hành bởi ngân hàng, quy đổi theo vàng có độ tinh khiết 99,5%, với lượng tối thiểu là 10 gram. Chỉ 8 ngân hàng được chỉ định tham gia chương trình này.

Chứng chỉ gửi vàng có 3 kỳ hạn, là ngắn hạn (1-3 năm), trung hạn (5-7 năm) và dài hạn (12-15 năm). Loại ngắn hạn do ngân hàng tự thực hiện trên các tài khoản của mình. Loại trung và dài hạn được các nhà băng thực hiện thay mặt Chính phủ Ấn Độ.

Người sở hữu vàng sẽ được nhận tiền lãi định kỳ. Lãi suất ngắn hạn do các ngân hàng quyết định và chi trả. Còn lãi suất trung và dài hạn do chính phủ quyết định và chi trả, có sự tham vấn với Ngân hàng Trung ương Ấn Độ. Lãi suất trung và dài hạn năm ngoái vào khoảng 2,25-2,5% một năm.

Ngay khi gửi tiền, khách hàng đã phải chọn phương án tất toán. Khi đáo hạn, họ có thể nhận tiền gốc bằng vàng hoặc bằng tiền mặt tương ứng giá trị số vàng ở thời điểm hiện tại. Trong khi đó, tiền lãi chỉ được trả bằng tiền mặt.

Dù vậy, chính phủ Ấn Độ cho biết tính đến tháng 3/2025, lượng vàng huy động được theo chương trình GMS chỉ là 37,8 tấn. Đây là con số rất nhỏ so với ước tính 23.000-25.000 tấn vàng mà các hộ gia đình Ấn Độ đang nắm giữ, theo Hiệp hội Vàng Thế giới (WGC).

Giá vàng tăng liên tục vài năm qua cũng khiến chi phí với chính phủ Ấn Độ tăng cao. Tháng 3/2025, Bộ Tài chính Ấn Độ quyết định dừng hình thức gửi vàng kỳ hạn trung và dài hạn "dựa trên đánh giá hiệu quả chương trình và điều kiện thị trường thay đổi".

Times of India cho rằng chương trình này kém thu hút chủ yếu do giá trị về tinh thần mà vàng mang lại trong văn hóa Ấn Độ, đặc biệt là với các trang sức thường được truyền lại cho đời sau. Vàng trong chương trình này sẽ bị nung chảy và không thể giữ được hình dạng ban đầu. Giới chuyên gia giải thích GMS chỉ phù hợp với những người có vàng nhàn rỗi hoặc trang sức vàng bị hỏng và họ không có ý định sử dụng.

Để giảm nhu cầu vàng vật chất, năm 2015, Ấn Độ cũng công bố chương trình Trái phiếu Vàng Quốc gia (SGB). Theo đó, thay vì nắm giữ vàng, nhà đầu tư sẽ bỏ tiền mặt mua trái phiếu do Ngân hàng Trung ương Ấn Độ phát hành. Loại trái phiếu này có giá trị gắn với vàng, tối thiểu là 1 gram.

Nhà đầu tư sẽ nhận tiền lãi 2 lần một năm. Khi trái phiếu đáo hạn, họ nhận tiền mặt, dựa trên giá đóng cửa trung bình của vàng 999 trong 3 ngày làm việc sau đó. Giá này do Hiệp hội Vàng và Trang sức Ấn Độ (IBJA) công bố. Tính đến hết tháng 3/2025, chương trình này huy động được số tiền tương đương 146,96 tấn vàng.

Kỳ hạn của SGB là 8 năm. Tuy nhiên, kể từ năm thứ 5, nhà đầu tư có thể yêu cầu đáo hạn sớm. Trái phiếu này có thể được giao dịch trên sàn.

Dù vậy, việc giá vàng tăng cao do biến động chính trị đã khiến chi phí đi vay của chính phủ Ấn Độ thông qua SGB tăng theo. Tính đến tháng 5 năm nay, giá trị lô trái phiếu phát hành năm 2020 đã tăng gấp 3.

Thổ Nhĩ Kỳ - một quốc gia Trung Đông - cũng có chương trình huy động vàng nhàn rỗi của người dân. Tháng 2/2022, giới chức nước này công bố chính sách khuyến khích người dân đổi vàng ra đồng lira, và đưa số tiền này vào hệ thống tài chính. Bộ trưởng Tài chính Nureddin Nebati cho biết kể từ tháng 3/2022, công dân Thổ Nhĩ Kỳ có thể dễ dàng quy đổi vàng tiết kiệm thông qua các ngân hàng và 1.500 cửa hàng trang sức trên cả nước.

Chính phủ khi đó ước tính các gia đình nắm giữ khoảng 5.000 tấn vàng, tương đương 250-350 tỷ USD. Họ kỳ vọng hút một phần số tiền này vào hệ thống ngân hàng. Ông Nebati cho biết việc này sẽ hỗ trợ nhu cầu ngoại tệ của ngân hàng trung ương.

Không chỉ chính phủ, một số ngân hàng Thổ Nhĩ Kỳ cũng có chính sách nhận vàng của người dân. alBaraka cho phép khách hàng gửi trang sức vàng vào tài khoản, bằng cách quy đổi sang vàng 24 karat. Nhà băng này có lịch nhận vàng mỗi tuần, được đăng tải trên website của họ.

Ngân hàng Ziraat cũng cho phép người dân mang vàng đến các chi nhánh, hoặc cửa hàng trang sức có hợp tác với họ để thẩm định, tính toán giá trị và gửi vào tài khoản. Khoản này không trả lãi. Khi rút ra, người dân sẽ nhận tiền mặt. Nếu muốn sinh lời, họ có thể tiếp tục tham gia chương trình Gold Time Deposit Account của ngân hàng này. Khi gửi lượng vàng tối thiểu 200 gram, kỳ hạn từ 30-400 ngày, họ sẽ hưởng lãi suất 0,1%.

Dù vậy, trên Xinhua, giới phân tích cho biết các nỗ lực trước đây của Thổ Nhĩ Kỳ nhằm chuyển vàng thành nội tệ đều không mang lại kết quả đáng kể. Nhà kinh tế học Mustafa Sonmez cho rằng chương trình mới cũng sẽ không hiệu quả như kỳ vọng, vì "người dân không tin tưởng các chính sách này sẽ giải quyết được vấn đề kinh tế". Bên cạnh đó, lạm phát cao và giá vàng vài năm qua liên tục tăng càng khiến mức lãi suất gửi vàng kém hấp dẫn.

Vàng thỏi tại một cửa hàng ở Tây Java tháng 1/2026. Ảnh: Antara Photo

Indonesia cũng là quốc gia có nhu cầu đầu tư vàng rất lớn. Nhiều hộ gia đình nước này nắm giữ vàng dưới dạng trang sức hoặc miếng để tiết kiệm dài hạn. Tuy nhiên, phần lớn số vàng này chỉ được để trong nhà, đồng nghĩa chúng không được sử dụng trong các hoạt động kinh tế tạo ra giá trị sản xuất.

Tháng 2/2025, Tổng thống Indonesia Prabowo Subianto công bố ra mắt hai ngân hàng vàng (bullion bank). Mục đích là phát triển ngành công nghiệp vàng trong nước, đồng thời tiết kiệm ngoại tệ khi cho phép toàn bộ chuỗi cung ứng vàng ở lại nội địa.

Jakarta đã cấp giấy phép hoạt động bullion bank cho Pegadaian - công ty cầm đồ thuộc ngân hàng quốc doanh Bank Rakyat Indonesia - và Bank Syariah Indonesia (BSI), ngân hàng Hồi giáo lớn nhất nước này. Hai doanh nghiệp này sẽ cung cấp 4 dịch vụ, gồm nhận vàng gửi tiết kiệm từ người dân, cho vay thế chấp bằng vàng, giao dịch vàng và giữ hộ vàng.

Tháng 3/2026, Jakarta Globe cho biết số khách hàng sử dụng dịch vụ của các ngân hàng vàng này tăng từ 3,2 triệu tháng 2/2025 lên 5,7 triệu hiện tại. "Lượng vàng được cầm cố tại Pegadaian đã tăng lên 144,7 tấn, từ mức 94 tấn trước đó. Các khoản vay được bảo đảm bằng vàng cũng tăng thêm 38,5 tấn, tương đương 102.000 tỷ rupiah," Bộ trưởng Bộ Điều phối Các vấn đề kinh tế Airlangga Hartartocho biết tại Jakarta hồi tháng 2. Lượng vàng được nắm giữ tại Bank Syariah Indonesia cũng tăng, đạt 22 tấn.

Ông Airlangga cho rằng nhu cầu vàng tăng một phần do bất ổn toàn cầu. Khi ra mắt các ngân hàng vàng năm ngoái, giá kim loại quý chỉ ở quanh mức 3.000 USD mỗi ounce. Hiện tại, giá đã quanh 4.500 USD. Airlangga cũng nhấn mạnh những cải thiện trong mức độ tiếp cận dịch vụ tài chính tại Indonesia đã góp phần tạo nên các kết quả trên.

"Nhìn chung, việc khuyến khích người dân gửi vàng vào ngân hàng không chỉ đơn thuần là vấn đề lợi nhuận, mà còn là khả năng xây dựng niềm tin và đảm bảo vàng được lưu giữ an toàn, đồng thời có tính thanh khoản cao hơn, mang lại nhiều lợi ích hơn cho nền kinh tế," Wisnu Setiadi Nugroho - nhà kinh tế học tại Gadjah Mada - trường đại học lớn nhất Indonesia kết luận.