Bức tường Fed: Trăm năm dựng lên, một biến động liệu có đổ?

Suốt hơn một thế kỷ, Cục Dự trữ Liên bang (Fed) là biểu tượng của tính độc lập trong cỗ máy quyền lực kinh tế Mỹ. Nhưng nguyên tắc tưởng như bất khả xâm phạm đó đang bị thử thách nghiêm trọng, khi Tổng thống Trump cân nhắc sa thải Chủ tịch Jerome Powell – hành động chưa từng có tiền lệ, thổi bùng tranh cãi về sự can thiệp chính trị vào chính sách tiền tệ.

Khi nguyên tắc 112 năm bị đe dọa

Tối 15/7, trong ánh đèn của Phòng Bầu dục, Tổng thống Donald Trump được cho là đã xem xét dự thảo thư sa thải Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Jerome Powell. Với nhiều người, đó chỉ là một va chạm cá nhân. Nhưng với giới kinh tế và sử học, đây là một khoảnh khắc chấn động – đòn tấn công chưa từng có tiền lệ nhằm vào nguyên tắc thiêng liêng: tính độc lập của ngân hàng trung ương Mỹ, suốt 112 năm qua.

Nguyên tắc ấy không được viết bằng ngôn từ hoa mỹ hay quy định chặt chẽ, mà tồn tại như một "luật bất thành văn": người điều hành chính sách tiền tệ quốc gia phải đứng ngoài mọi cám dỗ chính trị, đặc biệt là trước các kỳ bầu cử. Chính điều đó giúp Mỹ duy trì lạm phát thấp, đồng tiền ổn định và giữ vững niềm tin toàn cầu. Fed không chỉ là ngân hàng trung ương – đó là tường thành của sự minh bạch và kỷ luật tài khóa.

Nhưng giờ đây, bức tường ấy đang rạn nứt.

“Lý do chính đáng”: Câu chữ mơ hồ, hệ quả nghiêm trọng

Theo luật, một Chủ tịch Fed chỉ có thể bị cách chức “vì lý do chính đáng”. Nhưng cụm từ tưởng như rõ ràng ấy lại không hề được định nghĩa cụ thể. Truyền thống pháp lý Mỹ mặc nhiên hiểu đó là những vi phạm nặng nề như tham nhũng hoặc lạm dụng quyền lực – tuyệt đối không bao gồm các bất đồng trong điều hành lãi suất hay cung tiền.

Chính quyền Trump được cho là đang tìm cách "diễn giải lại" cụm từ này – cụ thể là thông qua các cáo buộc liên quan đến dự án cải tạo trụ sở Fed trị giá 2,5 tỷ USD. Một số nguồn tin cho biết Nhà Trắng đang xem xét biến tranh cãi tài chính thành cơ sở pháp lý cho một cuộc sa thải.

Tuy nhiên, các chuyên gia pháp lý cảnh báo: nếu động cơ thật sự là mâu thuẫn chính sách, thì bất kỳ lý do nào được đưa ra cũng có thể bị coi là "ngụy tạo" và bị bác bỏ. Cuộc chiến pháp lý này không chỉ là thử thách đối với ông Powell, mà là một ván bài định đoạt ranh giới quyền lực giữa Nhà Trắng và Fed trong thế kỷ 21.

Lịch sử đã cảnh báo – nhưng liệu có ai lắng nghe?

Tổng thống gây sức ép với Chủ tịch Fed không phải là điều mới. Nixon từng ép Arthur Burns giữ lãi suất thấp trước kỳ bầu cử 1972, dẫn tới một thập niên đại lạm phát. Ngược lại, Ronald Reagan dù không ưa chính sách “liều thuốc đắng” của Paul Volcker vẫn tôn trọng sự độc lập của ông để chữa lành nền kinh tế.

Điểm chung trong lịch sử: không tổng thống nào dám vượt qua ranh giới đỏ – trực tiếp sa thải Chủ tịch Fed vì lý do chính sách. Đó là một “thỏa thuận ngầm” đã được mọi chính quyền, bất kể phe phái, tuân thủ.

Lần này, nếu giới hạn đó bị phá vỡ, Fed sẽ không còn là pháo đài trung lập mà trở thành một bàn cờ chính trị, nơi quyết định lãi suất có thể bị chi phối bởi khẩu hiệu tranh cử.

Không chỉ là chuyện thể chế – mà là vận mệnh kinh tế Mỹ

Đằng sau cuộc đối đầu ở Washington là những hệ quả sát sườn với từng doanh nghiệp, từng hộ gia đình Mỹ – thậm chí là cả thị trường tài chính toàn cầu.

Một Fed độc lập bảo vệ người tiêu dùng khỏi lạm phát, giúp doanh nghiệp lên kế hoạch đầu tư ổn định, giữ cho USD là đồng tiền dự trữ số một thế giới. Nhưng một Fed bị chính trị hóa sẽ gieo rắc bất ổn: niềm tin sụp đổ, thị trường lao dốc, và chi phí sống tăng vọt – tất cả chỉ vì những quyết định bị chi phối bởi mục tiêu cử tri, thay vì nguyên lý kinh tế.

Sự ổn định tiền tệ không phải là điều hiển nhiên. Nó được xây bằng niềm tin – và niềm tin đó đang bị đặt trên bờ vực thử thách.