Bạn càng phân tích, càng dễ sai?

Để trả lời câu hỏi này ta đi đến các khái niệm nền tảng trong kinh tế hành vi, quản trị chiến lược và ra quyết định trong điều kiện bất định:

Trong thế giới của lý thuyết, mọi thứ đều có vẻ rõ ràng. Con người là được thả vào môi trường hoàn hảo, luôn có đầy đủ thông tin, phân tích chính xác, và chọn đúng phương án tốt nhất. Nhưng khi bước vào đời thực, chúng ta nhanh chóng nhận ra: ra quyết định không đơn giản như một bài toán, và "tốt nhất" là một khái niệm... rất tương đối.

Herbert Simon , nhà kinh tế học đoạt giải Nobel năm 1978 đã đặt câu hỏi ngược lại với các giả định kinh tế học cổ điển. Ông cho rằng: con người không thể ra quyết định một cách hoàn toàn lý trí, vì chúng ta luôn bị giới hạn về thời gian, thông tin, năng lực xử lý và nhận thức.

Vì vậy, thay vì truy tìm lựa chọn tốt nhất trong mọi khả năng (optimization), con người cần nghĩ để chọn phương án đủ tốt và đủ nhanh để hành động

Điều này còn gọi là satisficing (ghép giữa satisfy và suffice).

Việc không cố gắng phân tích và mày mò tới tận cùng của vấn đề để tìm tới những kết luận chắc chắn, không phải là biểu hiện của sự yếu kém hay lỏng lẻo trong logic mà nó là biểu hiện của sự khôn ngoan thực tế: biết dừng đúng lúc, thay vì tiêu tốn thời gian và sức lực để theo đuổi một lời giải lý tưởng không bao giờ chạm tới.

Làm phân tích có thể trình bày một cổ phiếu tốt có nhiều điều vượt trội đến tuyêt đối, nhưng người đầu tư kinh nghiệm thì sẽ biết đôi khi “đủ tốt là đủ rồi” … và đó còn là lúc có rất nhiếu giá trị cho đầu tư, đôi khi tốt hơn trạng thái "tốt vượt trội"

Và cũng cần nói thêm: đây cũng cũng là lời phản biện lại với những kẻ-ở-hiện-tại, nhìn lại quá khứ bằng đầu đủ thông tin, rồi thao thao bất tuyệt chỉ trích rằng “lẽ ra phải làm thế này, thế kia”. Nhưng họ quên mất: vào thời điểm đó, người đưa ra quyết định đang đối mặt với những gì? Giới hạn thông tin, áp lực thời gian, cảm xúc thật, và hệ quả thật.

Chắc chắn là nếu kẻ bốc phét được sống vào thời đó thì cũng không có kết quả khá hơn

Ví dụ: hôm nay là ngày 09/07, bạn nghĩ gì về người đã bán cổ phiếu ở giá sàn vào ngày 09/04 đã quyết định Đúng hay sai?

-------------

Ai thực sự chịu rủi ro?

Một câu hỏi tưởng chừng đơn giản, nhưng lại rất quan trọng.

Nassim Taleb tác giả của Skin in the Game cho chúng ta quan điểm là: người ra quyết định thật phải chịu hậu quả thật. Trái lại, có không ít người chỉ đứng bên lề để phân tích, bình luận hay tư vấn, mà không chịu bất kỳ rủi ro nào.

Khác biệt giữa người chịu rủi ro và người đứng ngoài cuộc không nằm ở kiến thức, mà ở trọng lượng của hành động. Người chịu trách nhiệm thật không thể dễ dãi với lời khuyên vì họ sẽ trả giá nếu sai.

Điều này liên hệ với thị trường chứng khoán, khi bạn đọc vu vơ trên facebook một lời phím hàng "siêu cổ phiếu" và bảo hãy mua đi rồi nếu tăng giá hãy về với họ. Đừng vội tin vì nó “nghe có lý”. Hãy hỏi: “Người này có gì để mất không?” Nếu câu trả lời là không, quan điểm ấy có thể đúng trên lý thuyết nhưng vô nghĩa trong thực chiến.

-------------

Ra quyết định giữa hai cái xấu, Bản chất của trade-offs

Trong một thế giới không hoàn hảo, đưa ra lựa chọn đúng nhiều khi không quan trọng bằng chọn cái ít sai hơn. Đây là bản chất của trade-offs: đánh đổi giữa rủi ro và kỳ vọng, giữa lợi ích và chi phí, giữa cái hợp lý và cái khả thi.

Sự trưởng thành trong tư duy quản trị không nằm ở khả năng tìm ra “giải pháp hoàn hảo”, mà ở năng lực chấp nhận sự không hoàn hảo, và vẫn ra quyết định. Bởi lẽ, không hành động vì chưa “hoàn hảo” cũng là một kiểu quyết định... với rủi ro bỏ lỡ cơ hôi,.

Người mới làm thường đi tìm “cổ phiếu hoàn hảo” hoặc “phương án tối ưu”. Người có trải nghiệm biết rằng, sự phù hợp trong bối cảnh cụ thể mới là điều quan trọng nhất.

—————————————-

Complexity vs Simplicity

Một bẫy thường gặp trong quá trình phân tích là rơi vào trạng thái “phân tích quá mức” (analysis paralysis): càng có nhiều dữ liệu, càng khó hành động. Những guru kinh nghiệm hiểu rằng: đơn giản hóa không phải là từ bỏ chiều sâu, mà là sự chọn lọc có chủ đích.

Họ biết bỏ qua những yếu tố rối rắm không làm thay đổi bản chất quyết định và tập trung vào đòn bẩy tạo ra khác biệt thực sự.

Ra quyết định trong môi trường thực tế với đầy bất định, giới hạn và ràng buộc đòi hỏi một sự tỉnh táo rất khác với tư duy lý thuyết thuần tuý. Khái niệm “satisficing” mà Herbert Simon đưa ra là một bài học: Sự “khôn ngoan” trong ra quyết định không nằm ở lời giải đúng nhất, mà ở lời giải phù hợp nhất với bối cảnh, giới hạn và mục tiêu cụ thể.

Cre: Trương Đắc Nguyên