Ai đang nắm "quân bài" hạt nhân?

Thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự kéo dài 30 năm giữa Mỹ và Saudi Arabia đánh dấu bước ngoặt mới trong chiến lược năng lượng của Riyadh, đồng thời làm dấy lên những lo ngại về nguy cơ cạnh tranh hạt nhân tại Trung Đông – khu vực vốn giữ vai trò trung tâm của thị trường dầu mỏ toàn cầu.

Trong khi Iran tiếp tục là tâm điểm tranh cãi về chương trình làm giàu uranium, Israel được cho là sở hữu năng lực hạt nhân quân sự, còn UAE, Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập mở rộng điện hạt nhân dân sự. Những diễn biến này đang tái định hình cán cân địa chính trị và có thể tác động dài hạn tới thị trường năng lượng.

Thỏa thuận được Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright và Bộ trưởng Năng lượng Saudi Arabia Abdulaziz bin Salman ký kết theo Điều 123 của Đạo luật Năng lượng Nguyên tử Mỹ, cho phép Washington chuyển giao công nghệ hạt nhân nhằm phát triển chương trình điện hạt nhân dân sự của Riyadh. Hai bên cũng ký thỏa thuận bảo đảm song phương, mặc dù nội dung cụ thể chưa được công bố. Chuyên gia nhận định cơ chế này có thể cho phép giám sát nhằm bảo đảm uranium chỉ được làm giàu ở mức phục vụ phát điện. Tuy nhiên, thỏa thuận không có sự tham gia của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), khiến giới quan sát đặt câu hỏi về cơ chế giám sát. Saudi Arabia cũng chưa phải thành viên Nhóm Các nước Cung cấp Hạt nhân (NSG), nên tiếp cận công nghệ và nguồn uranium vẫn còn là dấu hỏi.

Iran là quốc gia có chương trình hạt nhân gây nhiều tranh cãi nhất Trung Đông. Chương trình được khởi động từ năm 1957 với sự hỗ trợ của Mỹ. Đầu những năm 2000, IAEA phát hiện Tehran xây dựng các cơ sở làm giàu uranium tại Natanz, Isfahan và Fordow, dẫn tới cáo buộc theo đuổi vũ khí hạt nhân. Năm 2015, Iran ký Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA), cam kết giới hạn mức làm giàu uranium khoảng 3% và mở cửa cho IAEA thanh sát. Tuy nhiên, Mỹ rút khỏi thỏa thuận năm 2018, khiến Tehran nâng mức làm giàu uranium. Đến năm 2025, IAEA cho biết Iran tích trữ hơn 400 kg uranium làm giàu ở mức 60%. Tehran vẫn khẳng định chương trình chỉ phục vụ mục đích dân sự.

Israel được cho là quốc gia Trung Đông duy nhất sở hữu kho vũ khí hạt nhân, dù chưa bao giờ chính thức xác nhận. Nước này không tham gia Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) và không cho phép IAEA thanh sát. Theo Viện Sáng kiến Đe dọa Hạt nhân (NTI), Israel sở hữu vũ khí hạt nhân từ thập niên 1960 với khoảng 90 đầu đạn. Cơ sở hạt nhân quan trọng nhất là Trung tâm Nghiên cứu Hạt nhân Negev gần Dimona, được Pháp hỗ trợ xây dựng từ năm 1957. Dù Tel Aviv khẳng định phục vụ mục đích dân sự, nhiều tài liệu bị rò rỉ qua các thập niên đã củng cố nhận định về chương trình hạt nhân quân sự.

Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) được xem là hình mẫu về chương trình hạt nhân dân sự. Năm 2009, Abu Dhabi ký thỏa thuận với Mỹ, cam kết không tự làm giàu uranium hoặc tái chế nhiên liệu. Nhà máy điện hạt nhân Barakah do Hàn Quốc thiết kế cung cấp khoảng 25% nhu cầu điện UAE. Tại Thổ Nhĩ Kỳ, nhà máy điện hạt nhân Akkuyu do Nga xây dựng dự kiến đáp ứng 10% nhu cầu điện quốc gia. Ankara chưa sở hữu vũ khí hạt nhân nhưng đã phát tín hiệu cởi mở với khả năng phát triển năng lực hạt nhân. Ai Cập đang xây dựng nhà máy điện hạt nhân El-Dabaa với sự hỗ trợ Nga, dự kiến phát điện từ năm 2028.

Dưới thời Tổng thống Saddam Hussein, Iraq từng bí mật theo đuổi chương trình vũ khí hạt nhân với lò phản ứng Osiraq. Cơ sở này bị tấn công trước khi chương trình bị IAEA xác nhận đã bị giải thể sau cuộc chiến năm 2003. Hiện nay, Baghdad tìm kiếm hợp tác với Nga và Trung Quốc để phát triển điện hạt nhân. Ở khu vực lân cận, Pakistan sở hữu kho vũ khí hạt nhân lớn nhằm đối trọng với Ấn Độ. Theo SIPRI, Pakistan có khoảng 170 đầu đạn hạt nhân, trong khi Ấn Độ sở hữu khoảng 190 đầu đạn. Chương trình hạt nhân Pakistan bắt đầu từ thập niên 1970 sau nhiều cuộc chiến với Ấn Độ.