AI có đang "nuốt chửng" thiên tài?

Từ cảnh báo về khủng hoảng tâm thần do AI, bác sĩ tâm thần người Đan Mạch Søren Dinesen Østergaard nay tiếp tục chỉ ra một rủi ro sâu hơn: sự tích tụ “nợ nhận thức” khi con người ngày càng giao phó tư duy cho máy móc. Theo ông, nếu xu hướng này tiếp diễn, cái giá phải trả sẽ là sự suy thoái trí tuệ và sự khan hiếm những đột phá khoa học mang tính nền tảng trong tương lai.

Sau lời tiên tri chấn động về cuộc khủng hoảng loạn thần do trí tuệ nhân tạo, chuyên gia tâm thần học hàng đầu tiếp tục đưa ra những cảnh báo gai người về một tương lai bị công nghệ xâm lấn tâm trí.

Mối đe dọa không chỉ là sức khỏe tâm thần, mà là sự suy thoái trí tuệ của cả một thế hệ

Năm 2023, khi Søren Dinesen Østergaard, một bác sĩ tâm thần người Đan Mạch, lên tiếng cảnh báo về những tác động tiêu cực của AI đối với đời sống tinh thần con người, phần lớn các tập đoàn công nghệ đã chọn cách phớt lờ. Khi ấy, AI vẫn được ca ngợi như biểu tượng của tiến bộ, còn mọi lo ngại bị xem là cường điệu.

Thực tế sau đó nhanh chóng lật ngược sự tự tin ấy. Những khủng hoảng tâm lý nghiêm trọng gắn với việc lệ thuộc vào chatbot AI bắt đầu xuất hiện, buộc giới quan sát phải nhìn lại những cảnh báo từng bị bỏ ngoài tai.

Giờ đây, Østergaard trở lại với một thông điệp còn u ám hơn. Theo ông, vấn đề không còn dừng ở sức khỏe tâm thần. Nhân loại đang âm thầm vay mượn trí tuệ của máy móc và phải trả giá bằng một khoản “nợ nhận thức” ngày càng lớn — thứ có thể bào mòn nền tảng trí tuệ của cả một thế hệ.

“Nợ nhận thức” – cái giá của sự tiện lợi

Trong thư gửi ban biên tập tạp chí Acta Psychiatrica Scandinavica, Østergaard cho rằng việc lạm dụng AI đang làm suy yếu khả năng tư duy biện chứng, kỹ năng viết và năng lực nghiên cứu — những trụ cột cốt lõi của hoạt động trí tuệ.

Theo ông, tư duy khoa học không phải là năng lực bẩm sinh. Nó được hình thành qua rèn luyện dài hạn, qua những va chạm với vấn đề khó và thất bại lặp đi lặp lại. Khi AI làm thay con người những công việc đòi hỏi nỗ lực đó, não bộ sẽ dần ngừng “tập luyện”.

Hiện tượng này được gọi là “giảm tải nhận thức”. Nhà thần kinh học Umberto León Domínguez từ Đại học Monterrey cũng đồng tình, cho rằng việc dựa dẫm vào AI sẽ khiến những “cơ bắp trí tuệ” — từng là điều kiện sống còn của các thế hệ trước — dần teo đi vì không còn được sử dụng.

Bài học từ một thành tựu vĩ đại

Để minh họa cho lập luận của mình, Østergaard nhắc tới một nghịch lý mang tính biểu tượng: thành công của Demis Hassabis và John Jumper, những người đứng sau AlphaFold2 — hệ thống AI do Google DeepMind phát triển, từng tạo ra bước ngoặt trong việc dự đoán cấu trúc protein.

Theo Østergaard, chính nền tảng tư duy khoa học được rèn giũa qua nhiều thập kỷ — trong một giai đoạn chưa bị AI tạo sinh bao phủ — mới là điều kiện để những đột phá như vậy xuất hiện. Ông đặt ra một giả định gây tranh cãi: nếu những bộ óc xuất chúng ấy được tiếp cận AI ngay từ khi còn đi học, họ có thể đã không tích lũy đủ chiều sâu tư duy để tạo ra AlphaFold2.

Khi máy móc giải quyết sẵn bài toán, con người sẽ mất đi cơ hội học cách đặt câu hỏi, thử sai và đào sâu — những bước không thể thiếu của sáng tạo khoa học.

Một tương lai thiếu vắng đột phá?

Cảnh báo của Østergaard không nhằm phủ nhận vai trò của AI, mà nhắm tới cách con người đang sử dụng nó. Nếu “nợ nhận thức” thực sự tích tụ, xã hội có nguy cơ đào tạo ra một thế hệ biết dùng công cụ nhưng không hiểu nguyên lý, biết ra lệnh nhưng không biết tư duy.

Trong viễn cảnh đó, những đột phá khoa học lớn — vốn đòi hỏi sự kiên nhẫn, trăn trở và lao động trí tuệ bền bỉ — sẽ ngày càng hiếm hoi. Và cái giá mà nhân loại phải trả cho sự tiện lợi của kỷ nguyên AI có thể không đo bằng tiền bạc hay công nghệ, mà bằng chính sự mai một của năng lực trí tuệ xuất chúng.