15m2 ở Hà Nội

Gần 20 năm trước, tôi vào đại học, bắt đầu hành trình từ quê ra phố, học tập, kiếm sống và cuối cùng, trở thành công dân Thủ đô. Sau gần 10 năm, tôi được nhập hộ khẩu. Vợ chồng tôi mua được một căn hộ nhỏ để an cư.

Trong vài chục năm qua, Hà Nội đã mở lòng đón nhận hàng triệu hộ gia đình tỉnh lẻ đến nhập cư, làm ăn sinh sống như chúng tôi.

Nhưng cũng vì vậy, Hà Nội là một trong hai đô thị (cùng với TP HCM) có áp lực gia tăng dân số cơ học rất lớn. Theo thống kê của Chi cục Dân số và Kế hoạch hóa gia đình, trung bình mỗi năm, dân số Hà Nội tăng khoảng hơn 200.000 người, trong đó hơn một phần ba là di dân nhập cư về Thủ đô. Mật độ dân số trung bình của Hà Nội khoảng 2.398 người/km2, cao gấp 8,2 lần so với cả nước (tính đến hết năm 2022). Nếu không kiểm soát được gia tăng dân số cơ học, Hà Nội sẽ quá tải về hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội (đã thể hiện rất rõ qua tình trạng tắc đường, khói bụi, ô nhiễm, phụ huynh xếp hàng xuyên đêm xin cho con học trường công...).

UBND thành phố Hà Nội đang lấy ý kiến về đề xuất công dân phải có chỗ ở hợp pháp (thông qua thuê, mượn, ở nhờ) với chỉ tiêu tối thiểu 15 m2/người tại khu vực nội thành, 8 m2/người tại ngoại thành thì mới được xem xét giải quyết đăng ký thường trú ở Thủ đô. Chính sách này lập tức gây tranh cãi.

Khi đánh giá một chính sách công, cần nhìn nhận trên rất nhiều khía cạnh, bao gồm tính hợp pháp và tính hợp lý.

Có những ý kiến băn khoăn, đề xuất này có vi phạm quyền tự do cư trú của công dân hay không. Quyền cư trú, thuộc nhóm quyền con người, được Hiến pháp năm 2013 ghi nhận tại Điều 23: "Công dân có quyền tự do đi lại và cư trú ở trong nước... Việc thực hiện các quyền này do pháp luật quy định". Như vậy, quyền cư trú là quyền hiến định của công dân nhưng việc thực hiện quyền này phải theo luật; trong khi Luật Cư trú đã phân cấp cho HĐND cấp tỉnh quy định diện tích nhà ở tối thiểu để được đăng ký thường trú (không thấp hơn 8 m2/người). Một số địa phương đã triển khai Luật Cư trú vào việc quy định diện tích nhà ở tối thiểu để được đăng ký thường trú, chẳng hạn Đà Nẵng (từ 15 đến 20 m2 sàn/ người tùy quận, huyện), Bình Dương (8 m2 sàn/người).

Hà Nội có đủ căn cứ hợp hiến và hợp pháp với đề xuất này, dựa trên các quy định hiện hành về Luật Cư trú.

Vấn đề còn lại là tính hợp lý của chính sách. Câu hỏi đặt ra là: Quy định diện tích thuê tối thiểu ở nội thành là 15 m2 sàn/người có hợp lý hay không và sẽ tác động thế nào đến các chủ thể liên quan.

Đối tượng chịu ảnh hưởng nhiều nhất chính là các hộ gia đình ở nơi khác (thường là vùng nông thôn lân cận) di chuyển đến Hà Nội vì mục đích mưu sinh và tạo lập chỗ ở thông qua các giao dịch dân sự về nhà ở: thuê, mượn, ở nhờ.

Đa số ý kiến phản đối đề xuất đều cho rằng quy định diện tích thuê tối thiểu ở nội thành 15 m2 sàn/người là quá cao. Một hộ gia đình gồm bốn người thì căn nhà thuê phải đủ 60 m2 mới đáp ứng điều kiện cần về đăng ký thường trú. Đa số hộ sẽ không kham nổi, dẫn đến gặp khó khăn trong các thủ tục, mà nổi cộm là đăng ký cho con vào trường công lập.

Khó có chính sách nào có thể làm hài lòng tất cả và đáp ứng trọn vẹn các mục tiêu cần giải quyết.

Việc đặt ra hạn mức diện tích nhà ở tối thiểu tại nội thành để đăng ký thường trú là "hàng rào kỹ thuật" để kiểm soát gia tăng dân số cơ học, hạn chế tình trạng di dân tự phát, giảm mật độ dân cư, từ đó giảm áp lực cho hạ tầng, đảm bảo thực hiện tốt các chính sách xã hội.

Ở đây có một bài toán phải giải quyết là mâu thuẫn giữa "số lượng" và "chất lượng". Hà Nội muốn chọn một chính sách giúp hạn chế số lượng người nhập cư để bảo đảm chất lượng sống cho những cư dân hiệu hữu. Đây không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là tính nhân văn, liên quan đến an sinh, phúc lợi xã hội và chất lượng sống của cư dân đô thị.

Mọi chính sách chạm vào khía cạnh nhân văn đều có thể mở ra những tranh cãi gay gắt. Sẽ rất dễ dàng nếu buông ra những nhận định rằng chính quyền Hà Nội "ngăn sông cấm chợ", "phân biệt đối xử"... Nhưng có bước ra đường vào giờ cao điểm, cảm nhận khói bụi, kẹt xe, tiếng còi inh ỏi của dòng người nối đuôi nhau giữa cái nóng như thiêu đốt mùa hè mới thấy cái lý trong đề xuất của nhà chức trách.

Vấn đề còn lại là hạn mức bao nhiêu thì phù hợp vì Hà Nội chưa công bố dẫn chứng khoa học cũng như các giải thích thuyết phục cho mức tối thiểu 15 m2 sàn/người. Trước mắt, đề xuất này, nếu áp dụng ở Hà Nội, có thể triển khai theo lộ trình, chẳng hạn, bắt đầu từ mức 8 m2 hoặc 10 m2 sàn/người ở nội thành, sau đó nâng dần lên để tránh gây xáo trộn quá lớn, mất ổn định xã hội.

Về lâu dài, di dân là vấn đề mà một mình Hà Nội không giải quyết được. Điều quan trọng là một giải pháp đồng bộ để đảm bảo người dân ở nông thôn, miền núi có cơ hội việc làm, tạo thu nhập ổn định ngay tại quê hương, nơi sinh sống của mình. Phải làm sao để cư dân nông thôn không cần và không có nhu cầu di cư đến những đô thị lớn như Hà Nội mưu sinh.

Thủ đô lúc đó sẽ không phải bất đắc dĩ đặt ra "rào cản kỹ thuật" chặn dòng di cư ấy.