13 đặc khu mới hình thành sau đợt ‘đại phẫu’ hành chính

Cả nước sẽ có 13 đặc khu trực thuộc tỉnh sau cuộc tái cơ cấu hành chính quy mô lớn, bỏ cấp huyện và sáp nhập mạnh cấp xã. Đây là bước đi chiến lược để tinh gọn bộ máy và tái định hình không gian quyền lực địa phương.

11 huyện đảo sẽ được "nâng cấp" thành đặc khu trực thuộc tỉnh – một bước đi cho thấy chiến lược tái cấu trúc hành chính đang chuyển trọng tâm ra biển. Riêng Phú Quốc, không những không giữ nguyên hiện trạng, mà còn được tách đôi thành hai đặc khu riêng biệt – một quyết định làm dấy lên nhiều suy đoán về toan tính chính trị và kinh tế trong cuộc cải tổ bản đồ quyền lực địa phương.

Chính phủ chính thức phê duyệt đề án tái cơ cấu hệ thống hành chính cấp cơ sở, đánh dấu bước chuyển mang tính chiến lược trong việc xây dựng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Quyết định số 759/QĐ-TTg không chỉ là một văn bản hành chính, mà là chỉ dấu của một cuộc cải tổ toàn diện trên bản đồ quyền lực hành chính quốc gia.

Theo đề án, 7 nguyên tắc cốt lõi sẽ dẫn dắt quá trình sắp xếp lại đơn vị hành chính cấp xã, theo hướng tinh giản bộ máy, loại bỏ tầng nấc trung gian (cấp huyện), đồng thời tái định hình lại mô hình tổ chức theo cấu trúc 2 cấp: tỉnh và xã.

Trong mô hình mới, các đơn vị hành chính cấp xã sẽ gồm xã, phường và đặc khu. Những loại hình cũ như thành phố thuộc tỉnh, thành phố thuộc thành phố trực thuộc Trung ương, quận, huyện, thị xã, thị trấn sẽ bị loại bỏ khỏi hệ thống hành chính. Nếu sáp nhập các phường cùng cấp, đơn vị mới sẽ là phường; với xã và thị trấn, đơn vị sau sáp nhập là xã.

Một điểm nhấn chiến lược của đề án là việc chuyển đổi toàn bộ 11 huyện đảo và thành phố đảo hiện nay thành đơn vị hành chính cấp xã có tên gọi là đặc khu. Theo đó, 11 đặc khu trực thuộc tỉnh sẽ lần lượt được hình thành từ các huyện đảo: Vân Đồn, Cô Tô, Cát Hải, Trường Sa, Hoàng Sa, Phú Quý, Kiên Hải, Bạch Long Vĩ, Cồn Cỏ, Lý Sơn và Côn Đảo.

Riêng Phú Quốc – thành phố đảo duy nhất của cả nước – sẽ được tái cơ cấu thành hai đặc khu độc lập: Phú Quốc và Thổ Châu. Quyết định này đến sau khi cấp có thẩm quyền đồng thuận chủ trương tách xã Thổ Châu để thành lập một huyện mới, từ đó tạo tiền đề hình thành đặc khu thứ hai bên cạnh Phú Quốc hiện hữu.

Như vậy, sau khi hoàn tất sắp xếp cấp tỉnh và xã, cả nước sẽ có 13 đặc khu trực thuộc các tỉnh – một cấu trúc hành chính chưa từng có tiền lệ.

Đề án cũng đặt ra mục tiêu đầy tham vọng: giảm khoảng 60–70% số lượng đơn vị hành chính cấp xã hiện nay tại mỗi tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương. Cùng với đó, các tiêu chuẩn về quy mô dân số và diện tích tự nhiên của các đơn vị mới được quy định rõ ràng, chặt chẽ.

Cụ thể, xã miền núi, vùng cao hình thành sau sắp xếp phải có diện tích từ 200% trở lên và dân số đạt từ 100% so với tiêu chuẩn hiện hành của xã tương ứng (theo quy định của Ủy ban Thường vụ Quốc hội). Các xã còn lại phải đáp ứng dân số từ 200% và diện tích từ 100% trở lên.

Với phường, tiêu chuẩn được điều chỉnh linh hoạt theo khu vực. Phường thuộc thành phố trực thuộc Trung ương phải có quy mô dân số tối thiểu 45.000 người; ở miền núi, vùng cao, biên giới là 15.000 người; còn lại là 21.000 người. Diện tích tối thiểu cho một phường mới là 5,5 km².

Riêng việc sắp xếp đơn vị hành chính tại hải đảo phải đặt yếu tố quốc phòng, an ninh lên hàng đầu, đảm bảo phù hợp với định hướng chiến lược đã được cấp thẩm quyền phê duyệt.

Đặc biệt, khi sáp nhập từ 3 đơn vị cấp xã trở lên, các tiêu chuẩn nêu trên có thể không bắt buộc phải áp dụng. Trong trường hợp đặc biệt, nếu đơn vị hành chính mới không đáp ứng được tiêu chuẩn đã đặt ra, Chính phủ sẽ báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội để xin ý kiến chỉ đạo và quyết định