Khi Trung Quốc vươn lên thành cường quốc sản xuất hơn hai mươi năm trước, các chính phủ tại thế giới công nghiệp giàu có đã sẵn lòng mở cửa thị trường cho một nguồn hàng hóa giá rẻ mới. Điều này góp phần khiến hàng triệu việc làm nhà máy biến mất tại Mỹ, châu Âu và nhiều nơi khác. Nhưng đồng thời, nó cũng giúp kìm giữ lạm phát, làm dịu bớt cú sốc kinh tế từ khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008. Doanh nghiệp phương Tây được phép bán hàng cho tầng lớp trung lưu đang mở rộng nhanh chóng của Trung Quốc, với điều kiện phải chia sẻ bí quyết công nghệ cho các doanh nghiệp bản địa.

Ngày nay, thỏa thuận ngầm đó đã đổ vỡ. Các doanh nghiệp Trung Quốc đang lấn sâu vào những ngành công nghiệp giá trị cao từng là nền tảng thịnh vượng của nhiều quốc gia giàu có. Trong khi vẫn tiếp tục thống trị sản xuất đồ gia dụng, đồ chơi và thiết bị điện tử tiêu dùng, Trung Quốc ngày nay đã trở thành một thế lực đang lên trong lĩnh vực robot, ô tô, chất bán dẫn và tàu cao tốc. Họ không chỉ sản xuất những sản phẩm đó, mà còn chế tạo cả những cỗ máy cần thiết để sản xuất ra chúng.

Tại Liên minh châu Âu, nhiều ngành công nghiệp đang chịu áp lực từ các đối thủ Trung Quốc được trợ cấp mạnh tay, và thâm hụt thương mại của khối này với Trung Quốc năm nay đang chạy ở mức khoảng 1 tỷ USD mỗi ngày. Các chính phủ đang bất an và cân nhắc nghiêng về chủ nghĩa bảo hộ, một bước đi làm suy yếu chính các nguyên tắc thị trường tự do của khối.

Cuộc sụp đổ giá bất động sản tại Trung Quốc bắt đầu khoảng năm năm trước đã bào mòn tài chính hộ gia đình và góp phần tạo ra một giai đoạn giảm phát kéo dài kỷ lục, khiến hàng hóa Trung Quốc cạnh tranh hơn ở thị trường nước ngoài và buộc chính phủ phải dựa nhiều hơn vào xuất khẩu để duy trì tăng trưởng. Chính tốc độ chuyển đổi chóng mặt của ngành công nghiệp Trung Quốc đã khiến các quốc gia sản xuất khác trở tay không kịp, làm khó khả năng phản ứng của họ.

Giá trị xuất khẩu của Trung Quốc năm nay dự kiến sẽ cao hơn khoảng 80% so với năm 2019, dựa trên tốc độ tăng trưởng ghi nhận tới hết tháng 8. Một phần nguyên nhân đến từ tình trạng thiếu hụt chất bán dẫn và linh kiện điện tử trên toàn cầu, đẩy giá một số loại chip tăng vọt trong năm qua. Xuất khẩu của Trung Quốc năm nay được dự báo sẽ vượt mốc 4.000 tỷ USD.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã nhắm riêng vào Trung Quốc với mức thuế nhập khẩu cao nhất trong chương trình nghị sự thương mại bảo hộ của mình. Nhưng Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vẫn ghi nhận tốc độ tăng trưởng xuất khẩu của Trung Quốc vượt xa phần còn lại của thế giới, được thúc đẩy bởi nhu cầu toàn cầu ngày càng tăng với hàng hóa Trung Quốc, cũng như việc hàng hóa Trung Quốc được chuyển hướng sang Mỹ qua Việt Nam, Mexico và nhiều nước khác, hoặc được lắp ráp bên ngoài Trung Quốc rồi xuất sang Mỹ. Các nhà xuất khẩu Trung Quốc cũng đang mở rộng ảnh hưởng tại châu Phi và nhiều nước đang phát triển khác.

Châu Âu là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Các hãng ô tô châu Âu đang mất doanh số cả ở thị trường nội địa lẫn thị trường xuất khẩu vào tay các đối thủ Trung Quốc mới nổi, buộc họ phải đóng cửa nhà máy và cắt giảm hàng chục nghìn việc làm. Đức, đầu tàu xuất khẩu và nền kinh tế lớn nhất châu lục, đã chứng kiến tăng trưởng kinh tế èo uột kể từ đại dịch, trong khi sản lượng công nghiệp liên tục suy giảm trong gần một thập kỷ. Việc các doanh nghiệp Trung Quốc mua ít hơn từ châu Âu và các nơi khác là một trong những nguyên nhân. Xuất khẩu của EU sang Trung Quốc đã giảm liên tục nhiều năm, và giá trị nhập khẩu từ Trung Quốc trong ba năm qua vẫn thấp hơn mức đỉnh năm 2022.

EU giờ đây đang phát đi tín hiệu cứng rắn hơn, cân nhắc thiết lập các quy định "Sản xuất tại châu Âu" ưu tiên nhà cung cấp nội khối cho các hợp đồng công, cùng nhiều biện pháp khác. Đức đang chuẩn bị một gói chính sách bảo vệ các ngành chiến lược, có thể bao gồm thuế mới đối với xe hybrid điện. Nhưng quy mô thống trị của Trung Quốc trong các lĩnh vực như khoáng sản chiến lược và pin xe điện khiến việc dựng rào cản thương mại trở nên rủi ro cho chính các đối thủ, bởi Bắc Kinh có thể trả đũa theo cách gây gián đoạn nghiêm trọng cho nền kinh tế của họ.

Các tập đoàn công nghiệp lâu đời như Volkswagen của Đức hay Nissan của Nhật Bản cần sản xuất hàng loạt ở quy mô toàn cầu để kìm giữ chi phí sản xuất tại các thị trường nội địa có mức lương tương đối cao. Khả năng của các nhà sản xuất Trung Quốc trong việc cung cấp một danh mục ngày càng mở rộng các sản phẩm tinh vi với chi phí thấp hơn đáng kể đang đe dọa trực tiếp tới mô hình kinh doanh này.

Quy mô của làn sóng bùng nổ công nghiệp Trung Quốc, cộng với nhu cầu nội địa yếu, đang bắt đầu thách thức một nguyên lý căn bản của kinh tế thị trường tự do: rằng thương mại toàn cầu mở rộng sẽ tạo ra nhiều người thắng hơn người thua. Các nhà kinh tế của Goldman Sachs ước tính rằng sự bùng nổ xuất khẩu của Trung Quốc thực tế đang làm giảm tăng trưởng kinh tế tại nhiều quốc gia, bằng cách lấn át một phần sản xuất nội địa tại các nền kinh tế mới nổi, đồng thời "tạo ra lực cản cho các thị trường phát triển và các nền kinh tế tiên tiến khác do cạnh tranh xuất khẩu gia tăng".

EU đã áp thuế nhập khẩu xe điện Trung Quốc từ năm 2024 để bảo vệ các hãng ô tô nội khối (trong khi Anh, nước không áp thuế tương tự, đang chứng kiến làn sóng ô tô Trung Quốc tràn vào), nhưng biện pháp này sẽ giúp ích rất ít cho việc bảo vệ các thị trường xuất khẩu quan trọng của chính các doanh nghiệp châu Âu.

Với các tập đoàn công nghiệp châu Âu như BMW hay Siemens, việc Trung Quốc gia nhập WTO năm 2001 từng mang lại một nguồn kinh doanh béo bở mới. Nhưng giờ đây, các đối thủ kinh tế của Bắc Kinh cho rằng Trung Quốc đang khiến các tập đoàn đa quốc gia khó tiếp cận hơn với thị trường hơn 1 tỷ người tiêu dùng của nước này.

Các công ty nước ngoài đã chứng kiến thị phần tại Trung Quốc thu hẹp trong nhiều lĩnh vực, từ ô tô cho tới điện tử và hàng tiêu dùng. Nguyên nhân khá phức tạp, bao gồm các chính sách "Made in China" của nhà nước và xu hướng người tiêu dùng Trung Quốc ngày càng ưa chuộng hàng nội địa. Các hãng xe phương Tây đang chật vật cạnh tranh với chu kỳ phát triển sản phẩm cực nhanh, thiết kế lấy phần mềm làm trung tâm, các khoản trợ cấp và việc cắt giảm chi phí không ngừng nghỉ, những đặc trưng đã làm nên làn sóng bùng nổ xe điện của Trung Quốc. Các hợp đồng chính phủ Trung Quốc ngày càng chỉ dành cho những nhà cung cấp sản xuất hàng hóa ngay tại chỗ.

Kể từ đầu những năm 2000, Trung Quốc đã chuyển đổi từ một mô hình xuất khẩu chủ yếu dựa vào sản phẩm thâm dụng lao động, công nghệ thấp, sang một mô hình ngày càng dẫn dắt bởi hàng hóa công nghệ cao hơn như xe điện, điện thoại thông minh, tấm pin mặt trời, tua-bin gió, thiết bị mạng không dây thế hệ thứ năm và hệ thống quản lý lưới điện tiên tiến.

Trung Quốc đã trở thành một thế lực trong lĩnh vực khoa học đời sống, đồng thời là đối thủ cạnh tranh hàng đầu trong thiết bị vũ trụ và robot. Các mô hình ngôn ngữ lớn về trí tuệ nhân tạo của nước này giờ đây đã có thể sánh ngang với các nền tảng hàng đầu của Mỹ và đang được triển khai rộng khắp nền kinh tế để tạo lợi thế cạnh tranh thông qua đổi mới nhanh hơn và tự động hóa nhà máy.

Ở những lĩnh vực còn khoảng trống, như chất bán dẫn cao cấp và máy bay chở khách cỡ lớn, các doanh nghiệp Trung Quốc đang nỗ lực phát triển công nghệ và máy móc sản xuất cần thiết. Thời kỳ mà các doanh nghiệp Trung Quốc chỉ có thể sản xuất sản phẩm phức tạp nhờ tiếp cận bí quyết nước ngoài dường như đã kết thúc.

Nếu trước đây chính Trung Quốc là bên yêu cầu các doanh nghiệp nước ngoài chia sẻ bí quyết công nghệ để được tiếp cận thị trường nội địa, thì giờ đây châu Âu lại đang cân nhắc gắn đầu tư vào khối này với các nghĩa vụ chuyển giao công nghệ và "tỷ lệ nội địa hóa" trong Đạo luật Tăng tốc Công nghiệp được đề xuất, một sự thừa nhận ngầm về năng lực công nghiệp đang lên của Trung Quốc.

Trung Quốc hiện chiếm khoảng một phần năm thương mại toàn cầu. Nhưng ở những lĩnh vực được chính phủ ưu tiên, tỷ trọng đó còn cao hơn nhiều. Các doanh nghiệp Trung Quốc đang giành phần lớn đơn đặt hàng đóng tàu toàn cầu, phần lớn sản lượng xe điện, và phần lớn chuỗi cung ứng sản xuất tấm pin quang điện mặt trời thế giới. Tua-bin Trung Quốc chiếm 78% công suất điện gió lắp đặt mới trên toàn cầu trong năm 2025, theo công ty nghiên cứu và tư vấn Wood Mackenzie. Trung Quốc cũng là nơi sản xuất phần lớn sản lượng hóa chất chủ chốt toàn cầu.

Những vị thế áp đảo này mang lại cho Trung Quốc lợi thế đáng kể so với các trung tâm sản xuất khác. Các nhà sản xuất xe điện Trung Quốc được hưởng lợi thế chi phí lên tới 40% so với đối thủ, chủ yếu nhờ các gói pin rẻ hơn, chiếm từ 30% tới 40% chi phí sản xuất xe, theo nghiên cứu của McKinsey & Company.

Các đối thủ của Trung Quốc đang cố gắng mô phỏng một phần công thức công nghiệp do nhà nước dẫn dắt, bằng cách xác định và thúc đẩy những lĩnh vực tiềm năng nhất trong nền kinh tế của mình. Nhưng lợi thế quy mô của Trung Quốc khiến việc xây dựng các mô hình kinh doanh bền vững cho những ngành đó trở thành một thách thức lớn với họ.

Một lý do khác khiến việc giảm phụ thuộc vào hàng hóa Trung Quốc trở nên khó khăn là nước này ngày càng đóng vai trò quan trọng như nhà cung cấp đầu vào công nghiệp, ngay cả khi sản phẩm cuối cùng được bán dưới nhãn "Sản xuất tại Ba Lan, Việt Nam hay Mexico". Một trong những cách các doanh nghiệp Trung Quốc phản ứng trước thuế quan của ông Trump là chuyển khâu lắp ráp cuối cùng sang các quốc gia sản xuất chi phí thấp khác để né thuế, trong khi vẫn giữ nguyên nguyên liệu thô và linh kiện có nguồn gốc Trung Quốc.

Tỷ trọng của Trung Quốc trong giá trị gia tăng toàn cầu, tức giá trị kinh tế mà một quốc gia đóng góp vào hệ thống sản xuất của thế giới, đã tăng gần gấp ba lần kể từ năm 2000, lên gần 30%, so với 16% của Mỹ, 7% của Nhật Bản và 5% của Đức, theo ước tính của ông Robert Koopman, nhà kinh tế tại American University, cựu kinh tế trưởng của WTO.

Nỗ lực của Mỹ và châu Âu nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc trong các ngành chiến lược tập trung vào hai trụ cột: khả năng bảo đảm nguồn cung nguyên liệu thô ở những lĩnh vực Trung Quốc đang thống trị sản xuất, và năng lực tự sản xuất hàng hóa công nghệ cao như chip nhớ và pin xe điện. Nhưng vai trò vượt trội của Trung Quốc trong việc cung cấp hàng hóa đã qua chế biến và linh kiện chuyên dụng đồng nghĩa với việc các quốc gia khác khó có thể thách thức sự thống trị đó mà không làm gián đoạn chính chuỗi cung ứng của mình.

Các hãng ô tô châu Âu đang đối mặt với một thế khó đặc biệt gay gắt. EU đã áp thuế nhập khẩu ô tô Trung Quốc. Nhưng xe điện mang thương hiệu phương Tây bán tại châu Âu thường vẫn chứa pin do Trung Quốc sản xuất, vì chúng vừa dồi dào vừa rẻ, trong khi các hãng xe cần cắt giảm chi phí ở bất cứ đâu có thể để duy trì sức cạnh tranh khi thị trường dần chuyển sang xe điện.

Trong khi đó, ngay tại nội địa, Trung Quốc lại đang đi theo hướng ngược lại, giảm dần sự phụ thuộc vào đầu vào sản xuất nước ngoài trong giai đoạn 2011 đến 2024, theo một báo cáo của WTO về chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo mô hình kinh tế do nhà nước dẫn dắt của Trung Quốc, chính phủ xác định các ngành ưu tiên và tìm cách điều phối, nâng đỡ chúng trong một giai đoạn nhất định. Các ngành công nghiệp trong nước được hỗ trợ bằng các khoản vay giá rẻ từ ngân hàng nhà nước, đất đai giá rẻ, doanh thu từ hợp đồng mua sắm công, ưu đãi thuế và tài trợ nghiên cứu.

Các trung tâm chuỗi cung ứng chuyên biệt đã mọc lên khắp cả nước. Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc hiện quản lý tổng cộng 80 cụm sản xuất tiên tiến, trải khắp các lĩnh vực hàng không, dược phẩm sinh học, năng lượng tái tạo và mạch tích hợp. Các quy định tiếp cận thị trường và tiêu chuẩn ngành đôi khi được điều chỉnh để buộc doanh nghiệp phải thích nghi và nâng cấp.

Hệ thống năng lượng của Trung Quốc được định hướng để sản xuất điện giá rẻ, dù là từ gió, mặt trời hay than đá phát thải carbon. Nước này hiện sở hữu sáu trong số mười nhà máy lớn nhất thuộc loại hình này trên thế giới, mang lại lợi thế chi phí và quy mô then chốt so với các quốc gia xuất khẩu khác.

Sự hậu thuẫn của nhà nước Trung Quốc đối với ngành công nghiệp trong nước là mục tiêu then chốt mà các quốc gia xuất khẩu khác muốn nhắm tới nhằm tạo một sân chơi thương mại công bằng hơn. Nhưng phần lớn các khoản đầu tư này đã hoàn tất, và sẽ tiếp tục củng cố lợi thế cạnh tranh của Trung Quốc trong nhiều thập kỷ tới, ngay cả khi Bắc Kinh cuối cùng đồng ý cắt giảm trợ cấp cho các nhà sản xuất nội địa.

Giới lãnh đạo Trung Quốc đã cam kết biến đất nước thành "thị trường của thế giới", chứ không chỉ là "công xưởng của thế giới". Nhưng thị trường lao động nước này vẫn yếu và nhu cầu tiêu dùng còn mong manh. Với các nhà sản xuất nội địa đang chật vật tìm kiếm lợi nhuận, giải pháp hiển nhiên là xuất khẩu để thoát khỏi khó khăn. Sản lượng dư thừa cuối cùng đổ sang các nước khác, nơi nhu cầu nội địa có thể không đủ sức hấp thụ.

Lợi thế chi phí của Trung Quốc so với các quốc gia công nghiệp khác đang ngày càng mở rộng. Cho tới khi chiến tranh Iran đẩy giá năng lượng toàn cầu lên cao, Trung Quốc đã trải qua giai đoạn giảm phát toàn nền kinh tế kéo dài kỷ lục ba năm, và chỉ mới thoát khỏi tình trạng này trong quý II. Trong khi đó, phần lớn thế giới lại đang vật lộn với xu hướng ngược lại kể từ đại dịch: một đợt bùng phát lạm phát đẩy chi phí sản xuất nội địa lên cao. Sự lệch pha này đã khiến tỷ giá hối đoái hiệu dụng thực của đồng nhân dân tệ suy yếu, thúc đẩy thêm sức cạnh tranh của hàng hóa Trung Quốc.

Áp lực này đang được cảm nhận rõ tại các quốc gia sản xuất chi phí thấp khác. Tại Indonesia, Việt Nam và Thái Lan, các doanh nghiệp nhỏ đang bị dệt may Trung Quốc siêu rẻ áp đảo, và nhiều nhà sản xuất gốm sứ đã phải đóng cửa.

Các tín hiệu chính sách gần đây từ Trung Quốc mang lại rất ít hy vọng về sự nhẹ nhõm cho các quốc gia xuất khẩu đối thủ. "Ngay cả ở những ngành công nghiệp đã trưởng thành, đang đối mặt dư thừa công suất và áp lực giá nghiêm trọng, Bắc Kinh vẫn tiếp tục hỗ trợ và thúc đẩy các doanh nghiệp nâng cấp công nghệ sản xuất để giành thị phần và hạ chi phí sản xuất, thay vì cắt giảm công suất", các nhà phân tích tại Rhodium Group viết trong một báo cáo hồi tháng 5.

Câu chuyện này mang lại một vài hàm ý chiến lược cho danh mục đầu tư dài hạn. Thứ nhất, lợi thế cấu trúc của Trung Quốc, bao gồm quy mô, chi phí năng lượng thấp, hậu thuẫn nhà nước và vị thế trong chuỗi giá trị gia tăng toàn cầu, mang tính tích lũy qua nhiều năm và khó có thể bị đảo ngược trong ngắn hạn bởi thuế quan hay rào cản thương mại đơn lẻ, kể cả khi các nước phương Tây đồng loạt áp dụng biện pháp bảo hộ.

Thứ hai, các ngành công nghiệp truyền thống tại châu Âu, đặc biệt ô tô và sản xuất công nghiệp nặng tại Đức, đang đối mặt áp lực cạnh tranh mang tính cấu trúc dài hạn, chứ không chỉ là một chu kỳ suy giảm tạm thời, một yếu tố cần đưa vào mô hình định giá dài hạn đối với các tập đoàn công nghiệp châu Âu có tỷ trọng doanh thu lớn từ thị trường ô tô truyền thống.

Thứ ba, các quốc gia sản xuất chi phí thấp khác tại Đông Nam Á, dù hưởng lợi ngắn hạn từ việc trở thành điểm trung chuyển né thuế quan Mỹ, cũng đang chịu áp lực cạnh tranh trực tiếp từ hàng hóa Trung Quốc giá rẻ ở chính thị trường nội địa của họ, một rủi ro hai mặt cần được theo dõi riêng biệt với câu chuyện hưởng lợi từ dịch chuyển chuỗi cung ứng.

Thứ tư, với nhà đầu tư toàn cầu, lợi thế quy mô của Trung Quốc trong các lĩnh vực chiến lược như pin xe điện, tấm pin mặt trời, tua-bin gió và đóng tàu tiếp tục củng cố vị thế của các doanh nghiệp dẫn đầu Trung Quốc trong các chuỗi giá trị này, bất kể các biện pháp bảo hộ thương mại được áp dụng ở từng thị trường riêng lẻ.