Mới đây, Reuters đưa tin chính quyền Mỹ đang cân nhắc phương án tạm ngừng xuất khẩu dầu diesel trong bối cảnh giá mặt hàng này liên tục lập đỉnh mới. Dù vậy, trên thực tế việc ngừng xuất khẩu gần như là điều không thể. Nhiều đồng minh thân cận của Mỹ phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn cung này; siết van xuất khẩu lúc mùa đông đang đến gần — thời điểm nhu cầu năng lượng đỉnh điểm — chẳng khác nào Mỹ tự "bắn vào chân" đồng đội.

Tuy nhiên, việc Washington phải đưa phương án này lên bàn cân cho thấy tình hình đã ở mức báo động:

Giá diesel tăng đột biến, kèm theo các ghi nhận thiếu hụt nguồn cung cục bộ tại một số bang của Mỹ.

Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược (SPR) chạm đáy nguy hiểm. Chỉ cần rút thêm vài ngày nữa, lượng tồn kho sẽ rơi xuống mức tối thiểu theo quy định pháp luật — ngưỡng mà sau đó dầu chỉ được phép giải phóng trong các trường hợp khẩn cấp về quốc phòng.

Vì sao tình hình lại trở nên căng thẳng đến vậy? Hãy cùng bóc tách từng vấn đề.

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở chất lượng dầu thô:

Dầu Trung Đông chủ yếu là dầu nặng và chua (heavy & sour oil — chứa nhiều lưu huỳnh).

Dầu WTI do Mỹ khai thác chủ yếu là dầu nhẹ và ngọt (light & sweet oil).

Dầu thô bơm từ lòng đất lên phải qua quá trình chưng cất và lọc dầu mới tạo ra các sản phẩm thương mại (xăng, diesel, nhiên liệu bay...). Chuỗi chưng cất từ dầu nhẹ của Mỹ cho ra tỷ lệ diesel thấp hơn đáng kể so với dầu nặng Trung Đông.

Mặc dù Mỹ sở hữu sản lượng khai thác hàng đầu thế giới, chất lượng dầu nội địa lại không tối ưu cho việc sản xuất diesel. Hệ thống nhà máy lọc dầu hiện tại cũng chưa thể thay đổi công nghệ ngay lập tức để tối ưu sản lượng diesel; việc nâng cấp hay điều chỉnh quy trình sẽ mất rất nhiều thời gian và chi phí.

Xăng phục vụ nhu cầu đi lại cá nhân của người tiêu dùng — khi giá xăng tăng, người dân có thể cắt giảm di chuyển. Trong khi đó, diesel là "xương sống" vận hành toàn bộ nền kinh tế: xe tải đường dài, tàu hỏa, tàu biển và máy móc công nghiệp nặng đều chạy bằng diesel.

Khi giá diesel tăng, chi phí vận tải toàn chuỗi cung ứng lập tức tăng theo. Doanh nghiệp không thể ngừng vận chuyển hàng hóa, dẫn đến chi phí tăng thêm này bị đẩy thẳng vào giá thành hàng hóa cuối cùng, kích hoạt đợt bùng nổ lạm phát trên diện rộng.

Kho dự trữ chiến lược của Mỹ có hai cột mốc kỹ thuật quan trọng:

Mốc 250 triệu thùng: Ngưỡng cảnh báo. Khi tồn kho chạm mức này, việc rút dầu bị hạn chế tối đa và phải qua phê duyệt khẩn cấp.

Mốc 150 triệu thùng: Ngưỡng rủi ro thảm họa về mặt địa chất.

Kho SPR của Mỹ không phải các bồn chứa bằng thép trên mặt đất, mà là các hang muối ngầm sâu trong lòng đất (salt caverns). Để tạo kho, người ta bơm nước vào mỏ muối để hòa tan muối, tạo thành các khoảng trống khổng lồ được bao bọc bởi lớp muối dày.

Khi vận hành, dầu được bơm vào kho. Lúc cần rút dầu, người ta sẽ bơm nước muối vào đáy hang để đẩy lớp dầu nhẹ hơn nổi lên trên và chảy ra ngoài. Tác hại là mỗi lần bơm rút, lớp muối tường hang lại bị ăn mòn thêm một chút. Nếu lượng dầu trong kho tụt quá sâu, áp suất cân bằng mất đi, áp lực từ khối đất đá xung quanh sẽ ép sập hang ngầm.

Nói cách khác, Mỹ khó có thể xả toàn bộ 150 triệu thùng còn lại, bởi nguy cơ làm sụp đổ vĩnh viễn cấu trúc các hang chứa dầu là rất cao.

Sau sự cố tại eo biển Hormuz, cả 3 trụ cột kiềm giữ giá dầu đồng loạt sụp đổ:

Đường ống dẫn dầu từ Ả Rập Xê Út ra Biển Đỏ: Liên tục bị drone tấn công. Việc phục hồi vô cùng khó khăn và hầu như không thể phòng thủ tuyệt đối trước các đợt tập kích.

Tuyến vận tải qua Biển Đỏ: Lực lượng Houthi gia tăng phong tỏa. Tàu chở dầu từ Trung Đông sang châu Á bắt buộc phải chọn tuyến đường vòng qua kênh đào Suez, Địa Trung Hải rồi vòng qua châu Phi, khiến chi phí vận chuyển và bảo hiểm tăng vọt.

Trung Quốc tăng tốc gom hàng trở lại: Sau giai đoạn tháng 6 và tháng 7 cắt giảm nhập khẩu xuống còn một nửa, Bắc Kinh đã quay lại thị trường mua gom dự trữ vì nhận thấy căng thẳng nguồn cung sẽ còn kéo dài.

Kịch bản này rất khó xảy ra. Chúng ta đã chứng kiến các vòng đàm phán hồi tháng 6 kết thúc trong bế tắc. Iran đưa ra những điều kiện mà Washington không thể chấp nhận — đặc biệt là trước thềm kỳ bầu cử giữa kỳ:

Iran muốn tiếp tục chương trình hạt nhân.

Giữ quyền kiểm soát thực tế tại eo biển Hormuz.

Yêu cầu Mỹ bồi thường thiệt hại và dỡ bỏ toàn bộ lệnh cấm vận kinh tế.

Nếu chính quyền Mỹ nhượng bộ bất kỳ điều khoản nào, đó sẽ bị coi là lá cờ trắng đầu hàng về mặt đối ngoại, giáng đòn nặng nề vào uy tín chính trị của đảng cầm quyền trước cử tri. Trong khi đó, Iran và các lực lượng ủy nhiệm lại ở thế vô cùng thoải mái khi nắm chuôi dao: vừa siết chặt eo biển Hormuz, vừa dùng Houthi chặn đứng cửa ngõ Biển Đỏ.

Đà tăng giá của dầu diesel hiện chưa có điểm dừng và cũng chưa có giải pháp hạ nhiệt khả thi ngắn hạn — trừ khi Washington chấp nhận chịu thua trên bàn đàm phán với Iran.

Sự đứt gãy nguồn cung diesel không đơn thuần là câu chuyện giá nhiên liệu tại cây xăng. Nó là ngòi nổ lạm phát chi phí đẩy (cost-push inflation) đánh thẳng vào toàn bộ chuỗi sản xuất và lưu thông hàng hóa. Khi lạm phát bùng phát trở lại, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED) sẽ không còn lựa chọn nào khác ngoài việc buộc phải siết chặt chính sách tiền tệ và duy trì mặt bằng lãi suất cao. Một khi vòng xoáy "giá diesel tăng $\rightarrow$ lạm phát tăng $\rightarrow$ lãi suất tăng" kích hoạt, nguy cơ đẩy nền kinh tế toàn cầu rơi vào suy thoái nghiêm trọng là điều hoàn toàn có thể xảy ra.