Chiều tan tầm, đứng chôn chân giữa ngã tư Hàng Xanh hay nhích từng mét trên đường Cộng Hòa, xung quanh là hàng trăm chiếc xe máy điền vào mọi khoảng trống, hãy thử đặt một câu hỏi: Nếu thả một chiếc taxi không người lái vào đây, nó sẽ sống sót ra sao?

Robotaxi đang là chủ đề nóng trên toàn cầu, nhưng đem câu chuyện công nghệ này đối chiếu với giao thông thực tế tại Việt Nam, đặc biệt là TP.HCM, bức tranh sẽ hiện ra rất khác.

Hiểu đơn giản, Robotaxi là dịch vụ gọi xe mà trên xe hoàn toàn không có tài xế. Thay vì con người cầm lái, chiếc xe được vận hành bởi hệ thống máy tính kết hợp ba lớp:

- Hệ thống phần cứng: Dàn cảm biến gồm LiDAR, radar, camera và máy tính hiệu năng cao gắn quanh thân xe.

- Bản đồ độ chính xác cao (HD Map): Chi tiết đến từng vỉa hè, biển báo, dải phân cách và liên tục cập nhật theo thời gian thực.

- Bộ não AI và trung tâm điều hành từ xa: Dự đoán hành vi các phương tiện xung quanh để ra quyết định đánh lái, phanh hay tăng tốc.

Hiện tại, phần lớn Robotaxi thương mại trên thế giới (như Waymo của Alphabet hay Apollo Go của Baidu) hoạt động ở cấp độ 4 (Level 4). Nghĩa là xe tự lái hoàn toàn, nhưng chỉ trong một khu vực địa lý giới hạn và điều kiện vận hành được kiểm soát chặt chẽ, chứ chưa thể tự tung tự tác ở mọi nơi.

Tại Mỹ hay Trung Quốc, Robotaxi vận hành trơn tru nhờ những đại lộ rộng rãi, các làn xe ô tô chạy thẳng tắp và người đi bộ tuân thủ vạch kẻ đường. Đặt hệ thống đó vào giao thông TP.HCM, máy tính sẽ đối mặt với một loạt bài toán hóc búa:

- Hội chứng "đứng hình": Thuật toán tự lái luôn ưu tiên tiêu chí an toàn tuyệt đối. Chỉ cần phát hiện vật cản trong bán kính an toàn, xe sẽ tự động phanh hoặc dừng lại. Giữa giờ cao điểm Sài Gòn, khi hàng chục xe máy luồn lách tạt đầu, xe ba gác chở tôn cồng kềnh, hay người bán hàng rong băng qua đường, cảm biến của Robotaxi sẽ bị quá tải tín hiệu. Chiếc xe nhiều khả năng sẽ đứng im chịu trận giữa giao lộ vì lúc nào xung quanh cũng có "vật cản vi phạm khoảng cách an toàn".

- Hạ tầng thay đổi liên tục: Bản đồ HD Map cần sự ổn định cao độ. Nhưng đường sá TP.HCM có đặc thù đào đường đặt cống, lô cốt mọc lên bất ngờ sau một đêm, vạch kẻ đường mờ nhạt và biển báo đôi khi bị tán cây che khuất. Thêm vào đó, ngập nước do triều cường hay mưa lớn sẽ làm vô hiệu hóa hàng loạt cảm biến dưới gầm xe.

- Mất đi sự thỏa hiệp của con người: Lái xe ở Việt Nam đòi hỏi thứ "ngôn ngữ không lời" giữa các tài xế: một cú nháy đèn, một ánh mắt, hay cái vẫy tay xin đường. Máy móc không có trực giác này. Nếu không dám "nhích" từng chút một để mở lối, Robotaxi sẽ không bao giờ qua được những vòng xoay như Dân Chủ hay Lăng Cha Cả lúc 6 giờ chiều.

Mỗi chiếc Robotaxi hiện nay ngốn chi phí sản xuất cực lớn do dàn cảm biến và máy tính đắt đỏ, cộng thêm chi phí bảo dưỡng, trung tâm dữ liệu và đội ngũ giám sát từ xa. Để có lãi, chiếc xe phải chạy liên tục và tối ưu số cuốc mỗi ngày.

Nếu một chiếc xe kẹt cứng 2 tiếng đồng hồ chỉ để đi được 5km từ Quận 1 về Bình Thạnh, tỷ lệ lấp đầy sụt giảm nghiêm trọng. Chi phí hao mòn và vận hành hệ thống sẽ ăn mòn toàn bộ doanh thu cuốc xe. Bỏ tiền tỷ đầu tư phần cứng để xe đứng chôn chân trong kẹt xe là bài toán kinh tế khó thuyết phục bất kỳ doanh nghiệp vận tải nào ở thời điểm này.

Cuộc đua Robotaxi toàn cầu đang diễn ra rất nhanh. Waymo mở rộng ra 14 thành phố ở Mỹ, Baidu phủ sóng dịch vụ tại Trung Quốc, Tesla đã chính thức đưa Cybercab tại Austin, Texas. Dự báo thị trường có thể cán mốc cả trăm tỷ USD trong thập kỷ tới.

Tuy nhiên, nhìn thực tế vào Việt Nam, giấc mơ Robotaxi đại trà chạy lẫn lộn với hàng triệu xe máy còn rất xa.

Thay vì chen chân vào trung tâm kẹt xe, lộ trình khả dĩ nhất của công nghệ này tại Việt Nam trong ngắn hạn sẽ bắt đầu từ những "ốc đảo" khép kín: xe bus tự hành đưa đón trong các khu đô thị biệt lập như Vinhomes Grand Park, Phú Mỹ Hưng, các khu công nghiệp công nghệ cao, hoặc trung chuyển hành khách tại đại công trường sân bay Long Thành khi đi vào hoạt động. Đó mới là nơi thuật toán phát huy giá trị, thay vì phải giải bài toán kẹt xe giờ cao điểm mà ngay cả con người cầm lái đôi khi cũng đành bất lực.