"Thuế" Hormuz và canh bạc lật kèo địa chính trị của Iran

Sự im lặng đầy ẩn ý của Oman cùng việc thiết lập một cơ quan quản lý thực tế từ phía Tehran đang đẩy các hãng vận tải biển vào thế kẹt giữa làn đạn trừng phạt.

Theo Bloomberg, Đại sứ Iran tại Pháp Mohammad Amin-Nejad cho biết Tehran đang trao đổi với Oman về một cơ chế thu phí thường trực đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz.

Khác với các biện pháp kiểm soát mang tính ngắn hạn trước đây, Iran lần này hướng tới mô hình quản lý lâu dài hơn. Tehran cho rằng việc duy trì an ninh và điều phối hàng hải tại tuyến vận tải chiến lược này tạo ra chi phí lớn, vì vậy các bên hưởng lợi cần chia sẻ trách nhiệm tài chính.

Động thái trên lập tức khiến giới vận tải biển và thị trường năng lượng toàn cầu chú ý, bởi Hormuz hiện là tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới.

Theo phía Iran, lưu lượng tàu qua eo biển đã giảm mạnh kể từ khi căng thẳng leo thang. Nếu trước chiến sự có khoảng 135 tàu/ngày, thì trong hai ngày 19-20/5 chỉ còn 26 tàu được phép đi qua dưới sự phối hợp của lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).

Oman trở thành “nút khóa” của kế hoạch

Điểm then chốt hiện nằm ở Oman. Hormuz là tuyến hàng hải nằm giữa Iran và Oman, vì vậy bất kỳ thay đổi nào về cơ chế quản lý đều khó triển khai nếu thiếu sự đồng thuận từ Muscat.

Trong nhiều năm, Oman giữ vai trò trung gian ngoại giao giữa Iran và phương Tây. Tuy nhiên, lần này sự im lặng của Muscat đang khiến thị trường đặc biệt chú ý.

Ở giai đoạn đầu khủng hoảng, Oman từng phản đối ý tưởng thu phí của Tehran với lý do không phù hợp luật hàng hải quốc tế. Nếu lập trường này thay đổi, Iran sẽ có thêm cơ sở pháp lý và chính trị để thúc đẩy “mô hình Hormuz” mới.

Cùng lúc, Iran đã đưa vào hoạt động Cơ quan Eo biển Vịnh Ba Tư (PGSA), đơn vị được cho là có nhiệm vụ cấp phép và trực tiếp thu phí tàu qua lại. Theo công ty tình báo hàng hải Windward, Tehran đang cố biến Hormuz từ một tuyến vận tải quốc tế thành cơ chế cấp phép do nhà nước kiểm soát.

Tuy nhiên, tổ chức này cũng gây tranh cãi khi chưa công bố đầy đủ cơ cấu hoạt động và phần lớn thông tin mới xuất hiện trên mạng xã hội.

Giá dầu đối mặt dạng rủi ro mới

Khác với các cú sốc nguồn cung ngắn hạn từng đẩy dầu tăng mạnh trước đây, thị trường hiện lo ngại một dạng rủi ro mang tính cấu trúc hơn.

Theo một số báo cáo, Iran đã thu hơn 1 triệu USD với mỗi tàu đi qua Hormuz, thậm chí có trường hợp lên tới 2 triệu USD/tàu. Nếu lưu lượng vận tải quay lại mức cũ, nguồn thu hàng năm có thể lên tới khoảng 8 tỷ USD.

Điều này đặt các hãng vận tải vào thế khó. Nếu chấp nhận trả phí, họ có nguy cơ vướng các lệnh trừng phạt từ Mỹ. Nhưng nếu từ chối, tàu hàng có thể đối mặt nguy cơ bị gián đoạn hành trình hoặc phát sinh rủi ro an ninh.

Hiện các đơn vị được cho là chấp nhận trả phí chủ yếu thuộc đội tàu “xám” hoặc có liên hệ với Trung Quốc và UAE. Chưa có hãng vận tải phương Tây nào công khai xác nhận thanh toán khoản phí này.

Trong khi đó, các công ty bảo hiểm, logistics và lọc dầu bắt đầu nâng mức định giá rủi ro liên quan Hormuz. Nếu chi phí vận tải và bảo hiểm tiếp tục leo thang, áp lực cuối cùng có thể đẩy giá năng lượng toàn cầu tăng trở lại.

Thị trường bước vào giai đoạn cảnh giác cao

Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) đã cảnh báo việc thu phí tại các eo biển quốc tế không có cơ sở pháp lý và có thể tạo tiền lệ nguy hiểm.

Tổng thống Donald Trump cũng tuyên bố Hormuz phải được duy trì “mở cửa, tự do và không thu phí”. Tuy nhiên, Tehran khẳng định đây là khoản phí dịch vụ hợp pháp nhằm đảm bảo an ninh hàng hải.

Giới phân tích cho rằng điều Iran hướng tới lúc này không đơn thuần là kiểm soát tạm thời eo biển Hormuz, mà là tái định hình cách phân chia lợi ích tại tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới.

Và chỉ riêng khả năng xuất hiện một “phí qua đường” dài hạn cũng đủ khiến thị trường dầu mỏ toàn cầu tiếp tục căng như dây đàn.