Ngân hàng "bắt tay" chứng khoán: Khi lợi ích và hệ lụy song hành

Nhiều ngân hàng thương mại đang ồ ạt rót vốn mua lại hoặc thành lập công ty chứng khoán nhằm mở rộng hệ sinh thái tài chính, bù đắp nguồn thu trong bối cảnh tín dụng suy giảm. Các công ty chứng khoán liên kết với ngân hàng đang vươn lên chiếm lĩnh thị phần môi giới, phân phối trái phiếu và đóng góp lớn vào lợi nhuận hợp nhất của ngân hàng mẹ, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro tín dụng nếu tập trung quá mức vào các doanh nghiệp lớn.

Việc góp vốn, thâu tóm công ty chứng khoán đang trở thành nước cờ chiến lược tiếp theo của nhiều ngân hàng trong cuộc đua mở rộng hệ sinh thái tài chính. Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo: nếu không kiểm soát chặt chẽ, xu hướng này có thể tiềm ẩn rủi ro chồng chéo, làm méo mó thị trường và gia tăng nguy cơ thao túng dòng tiền.

Cuộc đua thâu tóm công ty chứng khoán đang nóng lên trong giới ngân hàng. Mới đây, tại ĐHĐCĐ bất thường, Hội đồng Quản trị PGBank đã chính thức thông qua chủ trương đầu tư góp vốn, mua cổ phần để thành lập hoặc mua lại công ty con, công ty liên kết hoạt động trong các lĩnh vực: bảo lãnh phát hành, môi giới chứng khoán, quản lý quỹ, phân phối chứng chỉ quỹ, quản lý danh mục đầu tư, kinh doanh bảo hiểm và phân phối bảo hiểm.

"Tạo hệ sinh thái tài chính toàn diện"

Trả lời chất vấn của cổ đông, lãnh đạo PGBank khẳng định: “Không chỉ riêng PGBank, hầu hết ngân hàng TMCP đều hướng tới hệ sinh thái tài chính đa tầng, phục vụ nhóm khách hàng cao cấp, tối ưu hóa trải nghiệm đầu tư – bảo hiểm – ngân hàng và mở rộng biên lợi nhuận từ các nguồn thu ngoài tín dụng.” Trong bối cảnh quy định hiện hành không cho phép ngân hàng trực tiếp đầu tư vào thị trường chứng khoán, việc thành lập hoặc thâu tóm công ty chứng khoán là phương án mở đường khôn ngoan và hợp pháp.

Thực tế, làn sóng ngân hàng nhảy vào thị trường chứng khoán không chỉ giới hạn ở PGBank. Trong nửa đầu năm 2025, Sacombank, SeABank và MSB cũng đã công bố kế hoạch tương tự. Đáng chú ý, MSB xác định lĩnh vực ngân hàng đầu tư và chứng khoán là trụ cột phát triển chiến lược. Theo tờ trình gửi cổ đông, lãnh đạo MSB kỳ vọng vốn hóa thị trường cổ phiếu sẽ đạt 120% GDP vào năm 2030, và việc nâng hạng thị trường lên nhóm "mới nổi" vào năm 2025 sẽ thu hút khoảng 25 tỷ USD vốn đầu tư gián tiếp mỗi năm.

Nhóm ngân hàng sở hữu công ty chứng khoán đã đi trước một bước

Một số nhà băng đã có lợi thế sẵn với công ty chứng khoán con hoặc liên kết: Techcombank sở hữu TCBS, MB có MBS, Vietcombank nắm VCBS, Agribank là chủ sở hữu của Agriseco. Theo ông Phan Duy Hưng – Giám đốc phân tích cao cấp tại VIS Rating, xu hướng ngân hàng mở rộng sang lĩnh vực chứng khoán là tất yếu.

Dữ liệu của VIS Rating cho thấy, trong ba năm qua, nhóm công ty chứng khoán thuộc hệ sinh thái ngân hàng tư nhân đã có những đợt tăng vốn rầm rộ. Riêng năm 2022, tổng vốn rót vào các công ty chứng khoán lên tới hơn 45.000 tỷ đồng, trong đó gần một nửa đến từ nhóm liên kết ngân hàng. Dự kiến trong năm 2025, các công ty như LPBS, TCBS, ORS, HCM hay KAFI tiếp tục tăng vốn mạnh tay – lên đến hàng nghìn tỷ đồng, với tỷ lệ tăng vốn từ 60% đến hơn 350% so với vốn chủ sở hữu hiện tại.

Ngược lại, các công ty không có “chống lưng” ngân hàng như SSI, DSC, VDS… lại có kế hoạch tăng vốn khá dè dặt.

Bài toán lợi nhuận và sức ép từ mảng tín dụng truyền thống

Xu hướng “ngân hàng hóa chứng khoán” diễn ra trong bối cảnh các nguồn thu truyền thống – đặc biệt là tín dụng – đang đối mặt áp lực co biên lợi nhuận. Báo cáo tài chính quý I/2025 của các ngân hàng niêm yết cho thấy lợi suất tài sản sụt giảm về mức 6%, NIM giảm xuống dưới 3% – thấp nhất trong nhiều quý gần đây. Trong môi trường cạnh tranh khốc liệt, ngân hàng buộc phải hy sinh biên lợi nhuận để giữ chân khách hàng, từ đó càng thôi thúc họ tìm đến những mảng kinh doanh có biên lợi nhuận cao hơn như môi giới chứng khoán, ngân hàng đầu tư và quản lý tài sản.

“Dù việc đầu tư vào công ty con trong lĩnh vực chứng khoán có thể làm giảm tỷ lệ an toàn vốn trong ngắn hạn, song các ngân hàng tin tưởng rằng đây là hướng đi chiến lược để cải thiện lợi nhuận dài hạn và gia cố hệ sinh thái tài chính”, ông Hưng nhận định.

Công ty chứng khoán – “con gà đẻ trứng vàng” của ngân hàng mẹ

Sự đóng góp lợi nhuận từ công ty chứng khoán vào kết quả hợp nhất của ngân hàng mẹ là điều đã được chứng minh. Đơn cử, trong năm 2024, TCBS đem về tới gần 18% lợi nhuận hợp nhất của Techcombank – một tỷ lệ đáng nể. Các đơn vị khác như ORS, VPBankS, ACBS, HDBS và MBS cũng đóng góp tỷ lệ từ 3% trở lên.

Không chỉ tạo lợi nhuận, các công ty chứng khoán liên kết còn thay đổi cục diện ngành. Trong ba năm qua, các công ty này đã vươn lên mạnh mẽ trong top 30 về quy mô tài sản, tăng thị phần cho vay ký quỹ từ 19% (2022) lên 30% (2024). TCBS hiện nắm 46% thị phần môi giới và phân phối trái phiếu, HDBS đứng thứ hai với 19%, theo sau là ABS (5%) và MBS (3%) – tức chỉ 4 công ty này đã chiếm 73% thị phần toàn ngành.

Tỷ suất sinh lời bình quân trên tổng tài sản (ROAA) của nhóm này đạt 5,5% – vượt xa mức trung bình 3,5% của ngành chứng khoán. Trong khi đó, các công ty có vốn nước ngoài hoặc quy mô nhỏ đang hụt hơi vì thiếu nền tảng khách hàng và hạn chế nguồn lực.

Rủi ro tiềm ẩn khi quá phụ thuộc vào “ông lớn”

Tuy nhiên, đại diện VIS Rating cảnh báo: Việc các ngân hàng và công ty chứng khoán liên kết đẩy mạnh cho vay và đầu tư trái phiếu vào các doanh nghiệp lớn – đặc biệt trong bất động sản và năng lượng tái tạo – đang làm gia tăng rủi ro tập trung. Nhiều khoản vay và trái phiếu liên quan đến các doanh nghiệp gặp vướng mắc pháp lý hoặc chậm thanh toán có thể kích hoạt làn sóng rút vốn dây chuyền nếu không kiểm soát tốt.

Để giảm thiểu rủi ro hệ thống, các chuyên gia khuyến nghị ngân hàng và công ty chứng khoán cần thắt chặt quy trình thẩm định tín dụng, chọn lọc khách hàng và quản lý tài sản đảm bảo một cách nghiêm ngặt, nhất là trong bối cảnh trái phiếu doanh nghiệp đang là điểm nóng của thị trường tài chính.